دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم انسانی
گروه آموزشی جغرافیا
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: جغرافیای سیاسی
عنوان:
تاثیر پذیری تحولات ژئوپلیتیک ایران از استراتژی آمریکا در خاورمیانه
استاد راهنما:
دکتر یوسف زین العابدین عموقین
نگارش:
حسینعلی پورابراهیمی درگاه
شهریور 1393
سپاسگزاری
به سرانجام رسیدن پژوهش حاضر پس از لطف و عنایت حق تعالی، مرهون یاری بزرگوارانی است که دوستانه در راه تحقق این پژوهش همراهی نمودند. لیکن ذکر نامشان را نه به جبران زحمات بیشائبهشان بلکه جهت اظهار مراتب قدرشناسیام از آنان برخود واجب میدانم.
نهایت سپاسم
انجام این تحقیق بدون یاری استاد بزرگوار جناب آقای دکتر محمدرضا خالدیان امری دشوار بود که از زحمات بیدریغ وی سپاسگزارم.
همچنین از اساتید محترم و دستاندرکاران دانشکده کشاورزی قدردانی مینمایم.
از همکاری صمیمانه تمامي كارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان، خصوصا شهرستان رودبار کمال تشکر را دارم و برای همه آنان توفیق روزافزون از خدای متعال را آرزومندم.
تقدیم به …..
همسر مهربانم که در همهی مراحل زندگی و تحصیل مشوق و یاورم بود،
که مهر و محبتش همیشه آرامشبخش و امیدبخش زندگی من بود،
و تقدیم به
جامعهی کشاورزی میهنم؛ ایران.
فهرست مطالب
عنوانصفحه
چكيده
مقدمه
فصل اول : كليات تحقيق
1-1- بيان مساله
1-2- سوال تحقيق
1-3- رضيه هاي تحقيق
1-4- اهداف تحقيق
1-5- دلایل انتخاب موضوع تحقیق
1-6- روش تحقیق ومراحل انجام آن
1-7- ضرورت تحقیق
1-8-محدودیت های تحقیق
1-9- سوابق ادبیات تحقیق
1-10-محدوده مورد مطالعه
1-11- سازماندهی تحقیق
1-12-تعریف مفاهیم واصطلاحات
1-12-1- استراتژی
1-12-2- آمریکا
1-12-3-خاورمیانه
1-12-4- تحولات ژئوپلیتیک
1-12-5- ایران
فصل دوم : ادبيات نظري تحقيق
2-1- مفهوم خاورمیانه
2-1-1- سابقه وپیدایش
2-1-2- تعاریف
2-2- محدوده جغرافیایی خاورمیانه
2-2-1- خاورمیانه کلاسیک و سنتی ، محدوده و کشورها
2-2-2- خاورمیانه مدرن ، محدوده و کشورها
2-2-3- خاورمیانه بزرگ ، محدوده و کشورها
2-3- ویژگی های ژئوپلیتیک خاورمیانه
2-3-1- خاورمیانه ،قبل از جنگ سرد
2-3-2- خاورمیانه ، دوره جنگ سرد
2-3-3- خاورمیانه بعد از جنگ سرد
2-4- تحولات ژئوپلیتیک خاورمیانه
2-4-1- فروپاشی عثمانی
2-4-2- ورود استعمار
2-4-3- استقلال کشورها
2-5- ساختار ژئوپلیتیکی خاورمیانه
2-5-1- نفت و خاورمیانه
2-5-2- اسلام و خاورمیانه
2-5-3- عرب و خاورمیانه
2-5-4- جنگ و خاورمیانه
2-6- چشم انداز ژئوپلیتیک خاور میانه
2-6-1- هژمونی ایالات متحده و خاورمیانه
2-6-2- بیداری اسلامی و خاور میانه
2-6-3- چالش های منطقه ای
2-6-4- بهار عربی و خاور میانه
فصل سوم : تحلیل ژئوپلیتیکی منطقه مورد مطالعه
3-1- ویژگی های ژئوپلیتیک ایران
3-1-1- ژئوپلیتیک خلیج فارس
3-1-2- ژئوپلیتیک خزر
3-1-2-1- مسیرهای انتقال انرژی حوزه خزر
3-1-2-2- چالش های ایران
3-1-3- ژئوپلیتیک انرژی
3-2- تحولات ژئوپلیتیک ایران
3-2-1- موقعیت ژئوپلیتیک ایران قبل از انقلاب اسلامی
3-2-2- موقعیت ژئوپلیتیک ایران بعد از انقلاب اسلامی
3-2-2-1- ژئوپلیتیک جنگ سرد
3-2-2-2- ژئوپلیتیک ایران پس از جنگ سرد
3-3- استراتژی امریکا در خاور میانه
3-3-1- استراتژی امریکا در دوره جنگ سرد
3-3-2- استراتژی امریکا بعد از دوره جنگ سرد
3-4- عوامل تاثیر گذار ژئوپلیتیک خاور میانه بر استراتژی امریکا
3-4-1- پیروزی انقلاب اسلامی
3-4-2- مساله اعراب و اسرائیل
3-4-3- جنگ تحمیلی ایران و عراق
فصل چهارم : یافته های تحقیق
4-2- تحولات ژئوپلیتیک روابط امریکا و ایران
4-2-1- انقلاب اسلامی
4-2-2- مساله لبنان و فلسطین
4-2-3- مساله 11 سپتامبر
4-2-4- مساله آمریکا در افغانستان
4-2-5 – مساله سوریه و خاور میانه
4-3- مساله چشم انداز ژئوپلیتیک روابط ایران و آمریکا
4-3-1- آمریکا و پرونده هسته ای ایران
4-3-2- مواضع ایران و آمریکا بعد از انقلاب
4-3-1-1- دستیابی ایران به انرژی هسته ای
4-3-1-2- توسعه علمی – صنعتی
4-3-1-3- خود اتکایی و عدم اعتماد به بیگانه
4-3-1-4- مواضع ایالات متحده آمریکا
4-3-1-4-1- بزرگنمایی در هسته ای شدن ایران
4-3-1-4-2- ممانعت از توسعه نفوذ ایران در خاور میانه
4-3-حضور امریکا در حوزه کاسپین
4-4- آثار تحریم های اقتصادی آمریکا بر ایران
4-4-1- تاثیر تحریم های اقتصادی
4-4-2-تحریم های آمریکا علیه ایران
4-4-3- تاثیر تحریم بر ایران
4-4- میزان تخصیص دارایی بر صادرات
4-4-5- صندوق بین المللی پول- بانک جهانی
4-4-6- ارزش و میزان کاهش تامین نالی بازرگانی
4-4-7- عبور خط لوله از ایران و معاوضه نفت
4-4-8- تاثیر پذیری امریکا از اقدامات تحریم علیه ایران
4-5- جهان اسلام و ژئوپلیتیک شیعه
فصل پنجم : ارزیابی فرضیه ها و نتیجه گیری
مقدمه
فرضیه نخست
مساله 11 سپتانبر
حضور امریکا در افغانستان
مساله سوریه و خاور میانه
مساله حضور امریکا در عراق
فرضیه دوم
تاثیر تحریم های اقتصادی
تحریم های آمریکا علیه ایران
تاثیر تحریم ها بر ایران
صندوق بین الملل پول- بانک جهانی
عبور خط لوله از ایران و معاوضه نفت
منابع
چکیده
در این پایان نامه تاثیر پذیری تحولات ژئوپلیتیک ایران از استراتژی آمریکا در خاورمیانه مورد مطالعه قرار گرفته است.
در اين تحقيق كه با رويكرد سيستمي مورد پژوهش قرار گرفته با توجه به ماهيت تحقيق ، از روش توصيفي – تحليلي با استفاده از اصول علم جغرافيا و با تاكيد بر شيوه اسنادي – كتابخانه اي استفاده شده است اهداف ذيل مد نظر است .
1- شناسایی استراتژی دولت آمریکا در منطقه خاورمیانه
2- ایجاد راهکارهای موثر در پیامد های استراتژی دولت آمریکا در خاور میانه
3- تلاش در جهت همگرایی با کشور های خاورمیانه در مقابله با استراتژی آمریکا در خاور میانه
برهمين اساس با اين پرسش كه پیامد های استراتژی آمریکا در خاورمیانه بر تحولات ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران کدامند؟ فرضيه هاي تحقيق به شرح زير مورد تحقیق قرار گرفت.
استراتژی دولت آمریکا مانعی برای همگرایی کشور های خاور میانه می باشد
راهبرد ملي ايران در راستاي ديپلماسي اقتصادي مي تواند مانع بزرگي براي استراتژي دولت آمريكا در خاور ميانه باشد
واژه هاي كليدي: استراتژی ، آمریکا ، خاور میانه ، تحولات ژئوپلیتیکی ، ایران
مقدمه
با پیروزی انقلاب اسلامی و در پیش گرفتن سیاست نه شرقی نه غربی، ایران از پیمان سنتو و اردوگاه غرب خارج ش و یکی از ارکان و پایه های مهم دکترین دو ستونی آمریکا در منطقه فرو ریخت ایرانی که یک روز به عنوان ژاندارم و حافظ منافع غرب در منطقه عمل می کرد به زعم آنان بعد از انقلاب اسلامی عامل تهدیدی جدی برای منافع آمریکا در منطقه استراتژیک خلیج فارس گردید . درواقع با خروج ایران از اردوگاه غرب آمریکا که خود را بازنده منطقه خلیج فارس یافت و از طرف دیگر با موج انقلاب اسلامی و نفوذ آن در میان ملت های مسلمان منطقه، کارتر(رئیس جمهور وقت امریکا) را به موضع گیری وا داشت. وی در سال ۱۹۵۰ در کنگره آمریکا اعلام می کند هر نوع تلاش خارجی به منظور تسلط بر خلیج فارس به عنوان تجاوز به منافع حیاتی آمریکا تلقی شده و چنین تجاوزی با شیوه ضروری حتی با نیروهای نظامی دفع خواهد شد. کارتر در اجرای تحقیق دکترین خود را به اقداماتی از جمله: استقرار نیروهای واکنش سریع در خلیج فارس، استقرار ناوگان نظامی در منطقه «دیه گورسیا» در اقیانوس هند، توافق های نظامی در عمان، کنیا و سومالی در اختیار قرار دادن هواپیماهای آواکس به عربستان سعودی و مجهز کردن این کشور به تسلیحات نظامی دست زد و عملاً از نیروی واکنش سریع در جریان حمله به طبس از آنها استفاده کرد. که خوشبختانه این حمله موفقیت آمیز نبود. این امر به پرستیژ ابر قدرتی آمریکا لطمه وارد ساخت و همین شکست باعث سقوط کارتر و دمکراتها به مدت ۱۲ سال از صحنه سیاست آمریکا شد. خلاصه اینکه آمریکا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با در پیش گرفتن سیاست «تشویق و تنبیه» با توجه به تجربیات تحولات گذشته ایران از جمله نهضت مشروطیت و ملی شدن صنعت نفت با کنار آمدن با لیبرال های دولت موقت جمهوری اسلامی را از مسیر اصلی خود منحرف سازد و منافع خود را از قبل دولت موقت در ایران و منطقه تداوم ببخشد. ولی بعد از تصرف سفارتخانه آمریکا به وسیله دانشجویان از طرف حضرت امام (ره) از آن به عنوان انقلاب دوم تلقی شد و با سقوط دولت موقت، آمریکا به استراتژی براندازی جمهوری اسلامی با قوه ی قهریه روی آورد. حمله به طبس، کودتای نوژه و چراغ سبز نشان دادن به صدام در راه انداری جنگ تحمیلی می توان در این راستا به حساب آورد. با کنار رفتن کارتر از صحنه سیاست آمریکا و روی کار آمدن ریگان برای موازنه قدرت سیاست حمایت از عراق به صورت آشکارتری دنبال شد. ریگان نام عراق را از لیست تروریست ها حذف کرد و ممنوعیت کالاهای صادراتی آمریکا به عراق را لغو نمود.اشغال کویت از سوی صدام حسین، فرصت مناسبی در اختیار آمریکای بعد از جنگ سرد قرار داد تا به بهانه امنیت در خلیج فارس حضور نظامی خود را در منطقه تثبیت کند. در دوره جنگ سرد مسئله نفت و رویارویی با قدرتهای منطقه ای که احساسات خصمانه نسبت به سلطه طلبی آمریکا داشتند در کانون توجه سیاست آمریکا در خاورمیانه قرار گرفت که استراتژی مهار دوگانه کلینتون را می توان در این راستا به حساب آورد. در خردادماه ۷۲ مارتین ایندایک که مدتی مشاور مطبوعاتی اسحاق شامیر بود پس از چندی به آمریکا مهاجرت کرد و به استخدام«ایپاک» گروه های صهیونیستی در آمد. با الهام از استراتژی«سد نفوذ» در برابر شوروی سیاست مهار دوگانه ایران و عراق را اعلام کرد .در این راستا کلینتون دستور العملی در ۱۵ مارس۱۹۹۵ میلادی مبنی بر تحریم ایران صادر کرد که به موجب آن تجارت با ایران و سرمایه گذاری در این کشور از جمله منابع نفت ایران در خارج به وسیله شرکت های آمریکایی و شرکت های وابسته به آنها را ممنوع کرد و این در حالی بود که ایران در همان سال با شرکت نفتی کونکو آمریکا در مورد توسعه میدان های نفت و گاز جزیره سیری به توافق رسیده بود که به جای آن شرکت توتال فرانسوی قرار گرفت و آمریکا شکست بزرگی را تجربه کرد. کلینتون امیدوار بود با تحریم، ایران را با مشکلات اقتصادی روبرو ساخته و نارضایتی مردمی را افزایش داد تا رهبران ایران برای تخفیف فشارهای داخلی و وادار به دادن امتیازات با آمریکا شوند. آمریکا برای تحقق بخشیدن به اهداف خود دست به تلاشهای دیپلماتیک وسیع زد و با سفرهای مکرر وزیر امور خارجه و خود شخص کلینتون به کشورهای اروپایی سعی کرد این کشورها را برای اتخاذ تدابیری مشابه علیه ایران تشویق کند. که از همان ابتدا از سوی اکثر کشورهای جهان با مخالفت روبرو شد. بوش با استفاده ابزاری از وقایع ۱۱ سپتامبر با بر افراشتن پرچم مبارزه با تروریسم با نادیده گرفتن سازمان ملل متحد با شعار «هر که با ما نیست بر علیه ماست» به دنبال اهداف پدرش تحقق نظم نوین جهانی و الگوی تک قطبی و کنترل شریان اقتصادی کشورهای صنعتی- نفتی بود و با محور شرارت خواندن جمهوری اسلامی ایران استراتژی «فشار از برون و انفجار از درون» روی آورد. که با حضور نظامی در کشورهای همسایه ایران و در داخل نیز با بحران های کاذب می تواند حرکتی را ایجاد کند وقتی از این ترفند طرفی نسبت به سیاست فشار به سازمان های بین المللی روی آورد که  علیرغم اعلام سازمان بین المللی انرژی اتمی مبنی بر عدم انحراف هسته ای ایران، پرونده به شورای امنیت موکول شد و سه قطعنامه بر علیه جمهوری اسلامی ایران صادر شد.باراک حسین اوباما سیاهپوست کنیایی الاصل ۴۶ ساله در ۴ نوامبر ۲۰۰۸ یکی از سناتورهای مخالف سیاست های جنگ طلبانه ی بوش بر رقیب جمهوری خواه خود مک کین پیروز شد. در حقیقت قبل از اینکه از دمکرات ها شکست بخورد به سیاست های بوش باخته بود. زیرا افکار عمومی امریکا با راهپیمایی های متعدد اعتراضات خود به سیاست های جنگ طلبانه بوش نشان داده بودند بنابراین پیروزی اوباما بیشتر مرهون سیاست های غلط جمهوری خواهان و نومحافظه کاران می توان به حساب آورد. پیش از این اگر بوش پسر بر این عقیده بود که تعلیق فعالیت های هسته ای عدم حمایت ایران از گروههای مقاومت یا به رغم آنها گروهک های تروریستی در منطقه و عدم موضع گیری خصمانه علیه رژیم صهیونیستی شرط مذاکره با ایران خواهد بود. اوباما با این تفاوت دیدگاه وارد کاخ سفید شد که مذاکرات با ایران را آغاز می کند برای رسیدن به سه اصل تعلیق فعالیت های هسته ای عدم حمایت ایران از گروه های مقاومت و عدم موضع گیری خصمانه علیه رژیم صهیونیستی.آنچه واضح و روشن است اینکه تفاوتی در سیاست های آمریکا نسبت به دوران بوش ایجاد نشده است و حتی اوباما از زبانی تند تر از بوش استفاده کرده آنچنان که ایران را تهدید به حمله اتمی نموده در حالی که بوش بیش از این چنین زبان تهدیدی را علیه ایران بکار نبرده بود.
کارشناسان سیاسی در این زمینه معتقدند در این میان تنها هنر اوباما استفاده از زبان نرم تر در ابتدای ورود به کاخ سفید بوده است هر چند تنها پس از گذشت مدتی اوباما چهره واقعی خود را به جهانیان نشان داد اما در این دیدگاه نه تنها اوباما که هیچ یک از روسای جمهور ایالات متحده در سیاست ها یاین کشور دخالتی ندارند و تنها مجریان سیاست بوده اند.بر این اساس لابی های صهیونیستی که تاثیر بسزایی در سیاست های اتخاذی آمریکا در ارتباط با کشورها به خصوص جمهوری اسلامی دارد تاکنون تغییر چندانی در سیاست های آمریکا نسبت به ایران دیده نمی شود.
با توجه به استراتژی های مختلف روسای جمهور امریکا درخاور میانه ودرقبال ایران این سوال مطرح می شود که پیامد های استراتژی آمریکا در خاورمیانه بر تحولات ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران کدامند؟
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1 بیان مسئله
منظور آمريكا از دموكراسي در خاور ميانه آن چيزي نيست كه مردم منطقه به دنبال آن باشند بلكه منظور دموكراسي هاي مسئول است كه مورد تاييد آمريكا باشند .
آمريكا استراتژي خود را در منطقه كه بيشتر بر پايه نظام هاي سنتي و پادشاهي و غير انتخابي عربي بود تغيير داده و بر آن است در رويكرد جديد خود بتواند همچنان هژموني خود را در خاور ميانه اعمال كند .استراتژي آمريكا در خليج فارس و خاور ميانه هر چند دهه يكبار دچار تغييرات بنيادي ، اما تا حدودي نا محسوس مي شود . اين كشور بر آن بوده تا به توصيه انديشكده ها و محافل سياسي و قدرت خود كه هميشه تحولات را زودتر پيش بيني مي كنند سياست خارجي خود را در خاور ميانه تدوين كند .
1-2- سؤال تحقیق
پيامدهاي استراتژي آمريكا در خاورميانه بر تحولات ژئوپليتيكي جمهوري اسلامي ايران كدام اند ؟
1-3- فرضیه های تحقیق
1- استراتژي دولت آمريكا مانعي براي همگرايي كشورهاي خاور ميانه مي باشد.
2- راهبرد ملي ايران در راستاي ديپلماسي اقتصادي مي تواند مانع بزرگي براي استراتژي دولت آمريكا در خاور ميانه باشد .
1-4- اهداف تحقیق
1- شناسايي استراتژي دولت آمريكا در منطقه خاور ميانه
2- ايجاد راهكارهاي موثر در پيامدهاي استراتژي دولت آمريكا در خاور ميانه
3- تلاش در جهت ايجاد همگرايي با كشورهاي خاور ميانه در مقابله با استراتژي آمريكا در خاور ميانه
1-5- دلایل انتخاب موضوع تحقیق
1- قرار گرفتن ایران بین دو منطقه ي مهم انرژی جهان (کاسپین و خلیج فارس) و شرایط ویژه ای که آمريكا از اين حيث بر كشور وارد ميسازد.
2- حضور قدرت های فرا منطقه ای چون ایالات متحده امریکا و هم پیمانانش جهت تسلط در دو حوزه کاسپین و خلیج فارس.
1-6- روش تحقیق و مراحل انجام آن
روش تحقیق در این پایان نامه، توصيفي تحليلي می باشد که داده های مورد نیاز از طریق استفاده از اصول علم جغرافيا و با تاكيد بر شيوه اسنادي و مطالعه کتابخانه ای و مراجعه به پژوهش های انجام گرفته و بررسی اسناد، مجلات، مقالات، کتاب ها و سایت های علمی گرد آوری می شود.
1-7- ضرورت تحقیق
ایران یکی از بزرگترین کشورهای نفت و گاز جهان است. از سویی به عنوان یکی از کشورهای خاور ميانه، درصدد ارتباط با سایرکشورها و افزایش تعاملات سیاسی و اقتصادی بوده است. با توجه به اشتراک اکثر کشورهای خاور ميانه در زمینه تولید انرژی، ایران می تواند از این عامل به منظور افزایش روابط، استفاده بهینه نموده و جایگاه خود را در منطقه بیش از پیش تثبیت نماید. نتایج این بررسی می تواند در زمینه ارائه راهبردهای مفید واستراتژیک در جهت ارتقای جایگاه ایران در منطقه ي خاور ميانه و اعمال استراتژي آمريكا در منطقه حائز اهميت باشد .
1-8- محدودیت های انجام تحقیق
از محدودیت های تحقیق مورد نظر می توان به ملاحظات سیاسی و امنیتی وعدم وجود آمار دقیق و همه جانبه در خصوص كشورهاي منطقه اشاره کرد و عدم دسترسی کامل به اطلاعات و اخبار اقتصادی و منابع ياد شده خاورميانه و ارتباط ایران با این کشورها و هم چنین قدرت های فرا منطقه ای چون آمريكا با محدودیت همراه بوده است که در انجام مطالعات، دشواری هایی را ایجاد کرده است.
1-9- سوابق ادبیات تحقیق
طرح هاي تحقيقاتي ، كتب و مقالات بسياري توسط پژوهشگران و نويسندگان در رابطه با مسائل استراتژي و خاور ميانه به رشته تحرير در آمده است . از جمله به منابعي چون :
1- استراتژي آمركيا در خاور ميانه روزنامه جمهوري اسلامي ايران (ارديبهشت 88)مقاله
2- آمريكا تغيير استراتژي در خاور ميانه حسين اميري(ارديبهشت 91)مقاله
3- رويكرد سياسي امنيتي آمريكا در خاور ميانه دكتر محمود واعظري(آذر88)مقاله
4- استراتژي آمريكا در خاور ميانه وزارت امور خارجه (دي87) مقاله
5- استراتژي هاي جددي آمركا براي خاور ميانه دكتر سجادپور (ارديبهشت 91) مقاله
6- تغییر استراتژی آمریکا در خاورمیانه ويژه نامه نداي انقلاب (ارديبهشت 91)مقاله
7- آمریکا – خاورمیانه: اهداف و چالش‌ها (اسفند92(حسين دهشيار) مقاله
8- سياست خاورميانه‏اي دولت آمريكا را لابي‏هاي صهيونيستي تعيين مي‏كنند (ارديبهشت 92) مقاله
9- اوضاع امنیتی خاورمیانه پس از بیداری اسلامی؛ آمریکا برنده یا بازنده؟ «نوام چامسکی» (اسفند92) مقاله
1-10- محدوده مورد مطالعه
محدوده مورد مطالعه منطقه خاور ميانه ؛ ایران و 17 كشور می شود و مقطع زمانی برای تحقیق حاضر رويدادهاي اخير، بيشتر در20 سال اخير تا سال 2014 در نظر گرفته شده است..
1-11- سازمان دهی تحقیق
تحقیق حاضر در پنج فصل تهیه شده است که شامل: فصل اول؛ کلیات تحقیق، فصل دوم؛ مبانی نظری، تاريخچه و نظريات پايه ، فصل سوم؛ به تحليل ژئوپليتيك منطقه مورد مطالعه پرداخته مي شود ، فصل چهارم؛ يافته هاي تحقيق و فصل پنجم؛ ، ارزيابي فرضيات ونتیجه گیری و پیشنهادات می باشد.
1-12- تعریف مفاهیم و اصطلاحات
از مهم ترین واژه ها و اصطلاحات به کار رفته در این تحقیق که به تشریح آن ها پرداخته می شود عبارتند از: استراتژي، آمريكا، خاور ميانه، تحولات ژئوپليتيكي، ايران
1-12-1- استراتژی
راهبرد یا استراتژی مفهومی است که از عرصه نظامی نشأت گرفته و بعداً در سایر عرصه‌ها از جمله اقتصاد، تجارت و به ویژه عرصه سیاست و مملکت داری از کاربرد زیادی برخوردار شده است. ریشه واژه «استراتژی» واژه یونانی «استراتژیا» به معنای «فرماندهی و رهبری» است. اکنون معنای ساده استراتژی عبارت است از یک طرح عملیاتی به منظور هماهنگی و سازماندهی اقدامات برای دستیابی به هدف.(صلح جو ،1386،22)
ژئواستراتژي علم روابطی است که بین یک استراتژی و محیط جغرافیایی وجود دارد .عوامل اصلی در این رابطه انسان و طبیعت است . ژئواستراتژي دانش جدیدی است که بعد از جنگ جهانی دوم، نظامیان آن را مطرح کردند. در تعریف آن گفته اند: ژئواستراتژی علم کشف روابط بین عوامل جغرافیایی طبیعی و انسانی و روابط آن ها با استراتژی است. به عبارت دیگر، ژئواستراتژی علم مطالعه زیر بناهای جغرافیایی، شکل گیری و اجرای استراتژی است. ژئواستراتژی موضوعات را از بعد جهانی و بین المللی مورد تحلیل و بررسی قرار می دهد.( حافظ نیا،1385؛148-149)
1-12-2- آمريكا
تاریخ آمریکا بعنوان یک کشور به کمابیش چهارصد سال باز می‌گردد، کما اینکه روز استقلال رسمی آمریکا در سال ۱۷۷۶ بود. اما آمریکا بعنوان یک زیستگاه بشری قدمت بسیار بیشتری دارد. نخستین انسانهایی که به قاره آمریکا رسیدند، بخشی از موج مردمانی بودند که به آرامی از آفریقا گذر کرده به قاره‌های دیگر مي پيوستند . روز استقلال ایالات متحده آمریکا روز استقلال این کشور از پادشاهی بریتانیای بزرگ در روز ۴ ژوئیه ۱۷۷۶ میلادی و یکی از تعطیلات رسمی در ایالات متحده آمریکا است.در آمریکا «روز استقلال» همراه است با آتش بازی، رژه، باربکیو، کارناوال، پیک نیک، کنسرت، بازیهای بیس بال، سخنرانی‌ها و جشن‌های سیاسی، و خیلی دیگر از برنامه‌ها مراسمی که برای بزرگداشت تاریخ و سنن در این کشور برپا می‌گردد. روزاستقلال روز ملی ایالت متحده است.(مقدادي،1391؛5)
نقشه (1-1):ايالت هاي آمريكا
منبع: ( www.shana.ir,2007)
1-12-3- خاورميانه
واژه خاورمیانه از (1900) م عنوان شده است ، ولی این امکان وجود دارد که از اواسط قرن نوزدهم در اداره امور مربوط به هندوستان در وزارت خارجه بریتانیا نیز از این اصطلاح استفاده شده باشد. اصطلاح خاورمیانه را اول بار در (1902) م مورخ امریکایی دریادار آلفرد ماهان1 بکار برده است و منظور وی تشریح منطقه ای اطراف خلیج فارس بود که چون از قاره اروپا به آن نگریسته می شدند خاور نزدیک به حساب می آمد و نه خاور دور. (درآیسدل وبلیک ، 1374 ،19) اصطلاح خاورمیانه شناسنده ی منطقه ای فرهنگی است ، در نتیجه مرز مشخصی برای آن وجود ندارد. به طور کلی کشورهای این منطقه عبارتنداز اردن ، امارات متحده عربی ، ایران ، بحرین ، ترکیه ، سوریه ، عراق ، عربستان سعودی ، عمان ، قطر ، کویت ، لبنان ، مصر ، یمن و فلسطین اشغالی که در برگیرنده کرانه باختری رود اردن و نوار غزه است ، در ناحیه قفقاز شامل گرجستان ، آذربایجان و ارمنستان می شود. کشورهای غربی این منطقه (الجزایر ، تونس ، لیبی و مراکش ) به دلیل وابستگی شدید تاریخی و فرهنگی بیشتر بخشی از خاورمیانه شمرده می شوند. سودان نیز یکی از این کشورها به شمار می آید. کشورهای افریقایی ، موریتانی و سومالی نیز پیوندهایی با خاورمیانه دارند. ترکیه و قبرس که از نظر جغرافیایی درون و یا نزدیک این منطقه هستند ، خود را بخشی از اروپا می دانند. ایران را مرز خاوری خاورمیانه می انگارند ، البته گاهی افغانستان را نیز از از کشورهای این تقسیم بندی به شمار می آورند. نفوذ ژئوپلیتیکی خاورمیانه و شمال افریقا در شرق تا افغانستان و پاکستان و اقیانوس هند و در مغرب تا صحرا و شاخ افریقا گسترش یافته است. (درآیسدل وبلیک ، 1374، 24)
1-12-4- تحولات ژئوپلیتیک
واژه ژئوپليتيك ابتدا در سال (1889) م توسط يك دانشمند علوم سیاسی به نام رودلف کیلن سوئدي وضع شد و به بخشی از معلومات حاصله ناشی از ارتباط بین جغرافیا و سیاست اطلاق شد. موضوع ژئوپلیتیک را رفتار گروه های انسانی متشکل نسبت به یکدیگر بر پایه جغرافیا، قدرت و سیاست تشکیل می دهد. ژئوپلیتیک یا علم سیاست جغرافیایی، شاخه ای از مطالعات سیاسی است که از ترکیب جغرافیای سیاسی و علم سیاست به وجود آمده است. در این مطالعه اثر عوامل جغرافیایی مانند وضع جغرافیایی یک کشور یا فرآورده های طبیعی آن بر سیاست آن دولت یا ملت و این که اختراع ها و کشف ها چگونه ارزش عوامل جغرافیایی را دگرگون می کنند، بررسی می شود. (آشوری، 1386: 182) دکتر عزتی به نقل از پیتر تیلور می نویسد: ژئوپلیتیک عبارت است از مطالعه توزیع جغرافیایی قدرت بین کشورهای جهان به ویژه رقابت بین قدرت های بزرگ و اصلی. (عزتی، 1388: 140) منطقه خاورمیانه به دليل قابليت ها و توانمندي هاي ويژه در عرصه هاي مختلف اقتصادي، سياسي،‌نظامي و فرهنگي –اجتماعي، همواره و به خصوص در طي دهه هاي اخير اعتبار و نقش خود را به عنوان منطقه اي راهبردي در سياست بين الملل حفظ كرده است.موقعیت و اهميت ژئوپلیتیکي، ژئو استراتژیکي و  ژئواکونومیکي  این منطقه باعث شده که خاورمیانه همواره در پیش برد طرح های راهبردی غرب و به خصوص آمریکا جایگاه منحصر به فردی داشته باشد و قدرت های بزرگ همیشه منافع مهمی را برای خودشان در این منطقه از جهان متصور باشند. بروز تحولات سريع و غير قابل انتظار در كشورهاي اسلامي منطقه به ويژه كشورهايي همانند تونس، مصر، ليبي، يمن و…بار ديگر اين منطقه را به مركز سياست هاي بين المللي و كانون رقابت هاي ژئوپليتيكي بازيگران منطقه اي و فرامنطقه اي تبديل كرد.(زرقاني،1390؛1))
1-12-5- ایران
ایران کشوری در جنوب غربی آسیا در منطقه خاورمیانه ودر جنوب حوزه درياي كاسپين نام رسمی آن جمهوری اسلامی ایران و پایتخت آن تهران است. مساحت این کشور 1648195 کیلومترمربع است و بر پایه آمار سال 1385 (هجری شمسی) حدود 70 میلیون و 472 هزار نفر جمعیت دارد. در شمال با ارمنستان، آذربایجان و ترکمنستان، از شرق با افغانستان و پاکستان، در غرب با ترکیه و عراق مرز زمینی و هم چنین دارای مرز دریایی در شمال با دریای کاسپین و در جنوب با خلیج فارس و دریای عمان است. (http://www.wikipedia.org)
نقشه (1-2):موقعيت ايران
منبع: ( www.shana.ir,2007)
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق
2- 1- مفهوم خاور ميانه
درباره گستره و مرزهای جغرافیایی منطقه‌ای که بیش ازیکصده پیش با عنوان خاورمیانه از آن یاد می‌شود تعریف یگانه وفراگيري وجود ندارد اما از سوی دیگر تاریخ نگاران، روزنامه نگاران و اصحاب رسانه‌های همگانی، بر خلیج فارس و کشورهای پیرامون آن به عنوان مرکز خاورمیانه اتفاق نظر دارند. بنابراین تعریف‌هایی که از خاورمیانه بیان شده است از نظر گستره قلمرو تفاوت‌های زیادی دارند. (اطاعت،1375 ص60)
فرهنگ جغرافیایی جدید وبستر، خاورمیانه را این گونه تعریف کرده است:
«منطقه گسترده که در برگیرنده کشورهای جنوب آسیا و شمال آفریقا است که در گذشته شامل افغانستان، پاکستان، هندوستان و برمه نیز می شده است».
دایرةالمعارف جدید بریتانیکا، خاورمیانه را با تفصیل بیشتری تعریف می‌کند:
«خاورمیانه سرزمینی است که در اطراف سواحل جنوبی و شرقی دریای مدیترانه کشیده شده و از مراکش تا شبه جزیره عربستان و ایران و گاهی نیز تا فراتر از آن امتداد یافته است. بخش مرکزی این ناحیه کلی، پیش از این خاور نزدیک خوانده می‌شده است. نامی که پاره‌ای از جغرافیدانان و تاریخ نگاران جدید غربی به این منطقه داده اند که بیشتر تمایل داشتند شرق را به سه منطقه «خاور نزدیک» به نزدیک ترین منطقه به اروپا که از دریای مدیترانه تا خلیج فارس، «خاورمیانه» که از خلیج فارس تا جنوب شرق آسیا امتداد می‌یافت و «خاور دور» که به مناطق ساحلی اقیانوس آرام اطلاق می‌شد، تقسیم کنند.»(كمپ،1386؛55)
نقشه 2-1: خاور ميانه منبع : فصلنامه راهبرد،1392؛17
2-1-1- سابقه و پيدايش
پایان عصر یخچالی و ناپدید شدن یخپهنه های عرضهای بالا،تغییراتی در آب و هوای سیارهء زمین بوجود آورد و به تدریج نواحی استپی را به نواحی صحرایی مبدل ساخت.انسان و حیوان در جستجوی پناهگاههای تازه و دره های مرطوب رودخانه ها براه افتادند.مهاجرت انسان از استپها به دره های رودهای پرآب،آغاز مرحلهء بهره مندی از زمین و شروع کار آبیاری زمینها و بالاخره تأمین منابع معیشت از اقتصاد کشاورزی بود.با تکوین و تکامل دو انقلاب بزرگ که هر دو در پهنهء خاور میانه شکل گرفت انسان بیش از پیش به زمین و محیط زیست خود وابسته و پیوسته شد:
1. انسان کشت زمین را آموخت و تأمین معیشت خود را از راههای کشاورزی بر شکار و کوچ نشینی ترجیح داد.
2. انسان زندگی در جامعه های بزرگ«یکجانشین»را برتر شمرد و تمرکز انسانها و افزایش عددی آنها در محل معین،نیاز آنان را به وجود دولتها و حکومتها برانگیخت و کم کم با افزایش قدرت یکجانشینان،امپراطوریهای بزرگ پا به عرصهء وجود نهادند که باغهای معلق بابل و اهرام مصر از یادگارهای این دوره است.(شكويي،1380 ؛56)
تحقیقات و اکتشافات سالهای اخیر نشان می دهد که اهلی کردن حیوانات و پرورش گیاهان،ابتدا در شیبهای ملایم کوههای اطراف جلگهء دجله و فرات صورت گرفته و پس از انقلاب و دگرگونی در نحوهء آبیاری،در مزارع گسترده در پای تپه ها نیز عملی شده است.در این دوره،مراحل تحول و تکامل تمدن به کندی پیش می رفت بطوری که تنها در 3500 سال قبل از میلاد زندگی شهری به مفهوم واقعی آن در بین النهرین ظاهر شد که شهرهای بزرگ،معابد عظیم،خط تصویری و تصویرنگاری از یادگارهای آن است.بدینسان اولین تمدنهای انسانی در سیارهء زمین در هلال خصیب2شکل گرفت و نخستین مرحلهء انقلاب کشاورزی و اولین روستاها و شهرهای قابل سکونت نیز در همین ناحیه موجودیت یافت جایی که امروزه قلب ناحیهء خاورمیانه را تشکیل می دهد:
1. مثل این است که خاورمیانه از بدو پیدایش تاریخ بشر،همواره ایفاگر نقشهای مهم در همهء اعصار و قرون بوده است تا آنجا که در دوره های مختلف زادگاه و گهوارهء شایسته ای جهت ادیان بزرگ نظیر آئین یهود،مسیح و اسلام بشمار رفته است ولی امروزه نقش حساس و پراهمیت آن را می توان شناخت
2. خاورمیانه به مثابهء یک پل بین سه قارهء آسیا،اروپا و افریقا عمل می کند.
3. خاورمیانه بین بخش غربی جهان کمونیسم و قارهء افریقا قرار گرفته است قاره ای که هم اکنون مسائل زیادی را می طلبد و برخوردهای ایده ئولوژیکی متعددی را نشان می دهد.از طرفی تسلط خاورمیانه بر سواحل شرقی و جنوبی دریای مدیترانه،به حساسیت استراتژیکی ناحیه می افزاید ونظارت دقیق و مداوم قدرتهای بزرگ کنونی راموجب میشود.( The Middle East.1967.14-15.)
4. بیش از یک قرن از افتتاح کانال سوئز می گذرد در طول این مدت،این راه همواره به عنوان یکی از پررفت وآمدترین راههای آبی جهان شناخته شده است.
5. بیش از 60%ذخایر نفتی جهان در زیر شنهای سوزان خاورمیانه نهفته است و امروزه این ناحیه در نیمکرهء شرقی به بالاترین رقم تولید در نفت دست یافته است متأسفانه هنوز هم فقر و بیماری در سیمای ناحیه،انعکاسی از اقتصاد و اجتماع بیمارگونهء آن و نمودار وابستگی به اقتصاد تک محصولی ناحیه است. (Desmond Stevart,1967:57)
2-1-2- تعاريف
احمد نقیب زاده استاد دانشگاه تهران، برای خاورمیانه این تعریف را برگزیده است:خاورمیانه تقریبا تمام کشورهای شرق حوزه مدیترانه مانند ترکیه، سوریه، لبنان، فلسطین، اسراییل، مصر و کشورهای شبه جزیره عربستان(عربستان، کویت، امارات متحده و عمان) به اضافه کشورهای ایران، افغانستان و حتی پاکستان و در قاره آفریقا کشورهای سودان و بخشی از لیبی را شامل می‌شود.(نقیب زاده 1373؛156 )
عده ای نیز بعضی از کشورهای عرب (الجزایر ، تونس ، لیبی و مراکش) را به دلیل وابستگی شدید تاریخی و فرهنگی بخشی از خاورمیانه می‌شمارند. کشورهای آفریقایی موریتانی و سومالی نیز پیوندهایی با خاورمیانه دارند. ترکیه و قبرس که از نظر جغرافیایی درون و یا نزدیک این منطقه هستند، خود را بخشی از اروپا می‌دانند. ایران را مرز شرقی خاورمیانه می‌انگارند، البته گاهی افغانستان را نیز از کشورهای این بخش بندی به شمار می‌آورند.(همان)
پروفسور “جورج اوون” استاد تاریخ و خاورمیانه دانشگاه هاروارد درباره خاورمیانه معتقد است اصطلاح خاورمیانه در اصل مفهومی ژئواستراتژیک است که برای نخستین بار در مورد منطقه ای بین خلیج فارس و پاکستان به کار رفت. این اصطلاح (خاورمیانه) طی دوران جنگ جهانی دوم منطقه وسیعی از مصر تا ایران و از سوریه و عراق تا سودان را دربر می گرفت که تحت کنترل مرکز «تأمین حفاظت منافع خاورمیانه» در قاهره بود. در نیم قرن اخیر مفهوم خاورمیانه ابعاد تازه ای پیدا کرد و به واسطه رونق روابط متقابل کشورهای خاورمیانه که به سبب مشترکات اسلامی – عربی فزونی می گرفت، رواج چشمگیری یافت. رفته رفته دامنه مفهوم خاورمیانه به کشورهای غیرعربی مانند ایران، ترکیه و اسرائیل هم گسترش یافت. چرا که این کشورها بنا به دلایل متعدد جغرافیایی، نظامی و اقتصادی (مسائل نفتی) با مجموعه کشورهای عربی روابط نزدیکی داشتند. دولت های مغرب (شامل الجزایر، تونس و…) ابتدا در محدوده خاورمیانه نبودند، اما در دهه 80 میلادی و با ترسیم نقشه جدید اقتصاد منطقه توسط بانک جهانی و صندوق بین المللی پول، خاورمیانه درمورد محدوده وسیع تری به کار رفت و افکارعمومی جهان نگرش تازه ای نسبت به این ناحیه سوق الجیشی پیدا کردند.(اوون،1999؛282)
با توجه به تعریف‌های یاد شده اصطلاح خاورمیانه، مفهومی نیست که ریشه در جغرافیای طبیعی داشته باشد به گونه‌ای که مرزهای طبیعی، این منطقه را از همسایگانش در آسیا و آفریقا جدا کند، بلکه خاورمیانه مفهومی تاریخی، انسانی، جغرافیایی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی  یا به قول جورج اوون مفهومی ژئواستراتژیک است. برخی از نظریه پردازان از مفاهیمی چون دنیای عرب، جهان اسلام و حوزه مدیترانه، برای این منطقه استفاده کرده‌اند اما آنچه مسلم است این است که اصطلاح خاورمیانه، از آغاز نیمه دوم سده گذشته میلادی تاکنون، سودمندترین و پایدارترین چهار چوب گفتمان‌های علمی و عمومی برای غرب در منطقه بوده است.(همان)
2- 2- محدوده جغرافيايي خاور ميانه
زمانی که دربارۀ خاورمیانه بحث می شود،6 کشور شمال آفریقا شامل (الجزایر، مصر، لیبی، مراکش، سودان، تونس)نیز باید مد نظر گرفته شوند. یکی به علت اینکه،این 6 کشور از نظر تاریخی و فرهنگی از خاورمیانه جدا شدنی نیستند، دوم این که، این کشورها از نظر زبانی (عربی) و از نظر مذهبی (اسلام) با کشورهای عربی مشترکند، سوم این که آرمانهای سیاسی آنها نیز به یکدیگر نزدیک است و همچنین هم،آفریقا شمالی و هم خاورمیانه ازمناطق تولید کننده نفت جهان به حساب می آیند وکشورهای هر دو منطقه از اعضای اوپک هستند.دریای مدیترانه نیز یک عامل مهم اشتراک بین این دو منطقه است.(محمودي1392؛5)
2-2-1- خاور ميانه كلاسيك و سنتي ، محدوده و كشورها
اهمیت این منطقه یکی در دوران جنگ جهانی دوم زمانی که مقر متفقین در قاهره، معروف به مقر خاورمیانه که شامل بخشهای وسیعی از شمال وشرق آفریقا، ایران،ترکیه و تمامی کشورهای عربی و نیز شرق کانال سوئزمی شد،ودوم، وجود ذخائر نفتی این منطقه که بیش از یک چهارم تولیدات نفتی جهان رادربر داشت برای اروپاییان وآمریکایی ها روشن شد.نفوذ ژئوپلیتیکی خاورمیانه و شمال آفریقا در مشرق تا افغانستان وپاکستان واقیانوس هندودر مغرب تا صحراوشاخ آفریقا گسترش یافته است. هیچ یک از گروهبندیهایی که توسط دولتها به عمل آمده از نظر تعدد حوزه های ژئوپلیتیکی به پای این منطقه نمی رسد. (محمودي،1392؛5)
خاورمیانه وشمال آفریقاحدوداً بین عرضهای 20 تا40 درجه شمالی دریک منطقه انتقالی بین آب وهوای استوایی وآب و هوای عرض متوسط قرار گرفته اند که غلبه خشکی و نیز حداقل مقدار باران، جمعیت نسبی کم ونامتجانس از نظرتوزیع و وجودکوچ گرایی سنتی (نومادیسم)، ازویژگیهای غالب این منطقه به شمارمی آیند. (الاسدایر ودراسيدل،1370؛20)
به واسطۀ این شرایط آب و هوایی،منابع آبی اعم از جاری و زیر زمینی محدود است، در نتیجه اغلب منازعات منطقه ای که گاه جنبۀ بین المللی پیدا می کند بر سرمنابع آبی می باشد. ازگذشته های دورکمبودآب باعث زد و خوردهای محلی می گردید و امروزه نیز منازعات شدید بین المللی بر سرتخصیص منابع آب در چند حوزۀ رودخانه ای وتعداد زیادی کشمکشهای محلی برسر آب وجود دارد.  اکثریت کشورهای خاورمیانه در آسیا قرار دارند ولی دارای پیوندهای محکمی با اروـ مدیترانه،یا جهان آفروـ اقیانوس هند و یا هردو هستند. همۀ این کشورها به غیرازقبرس و اسرائیل ولبنان اسلامی هستند و همچنین فقط ایران،اسرائیل ،ترکیه و قبرس عرب نیستند. از نظرجغرافیایی اصطلاح خاورمیانه با آن محدوده ای که امروزه مدنظرمی باشد، یک غلط مصطلح است. اگرقلمرو خاوررا بخواهیم ازدید دیگری(باختر)تقسیم کنیم قاعدتاً به خاور نزدیک،خاورمیانه وخاور دور منقسم خواهد شد. بر این اساس آنچه امروزه خاورمیانه نامیده می شود از نظر جغرافیایی،خاور نزدیک می باشد نه خاورمیانه.(همان)
محدوده این منطقه، ازجنوب اروپا (تمدن صنعتی) بااعمال نفوذ شوروی سابق آغازگشته وبا عبور از مرزایران،دریای سیاه را درمی نورددو با گذشتن ازداردانل وشمال ترکیه ونیز کانال سوئز مشخص می گردد.
بر این اساس،در یک سوی محدوده تعیین شده اروپا و در سوی دیگر آسیا قرار دارد. بنابراین با در نظر گرفتن این محدوده آنچه که امروزه به غلط خاورمیانه معروف است،بایدخاورمیانه نامیده شود.درکل می توان گفت رواج این اصطلاح غلط در نتیجه اعمال نفوذ شکل گرفته وگسترش یافته است.در اوج جنگ جهانی دوم (1942)که مرزمیان شرق و غرب مشخص گردید،چرچیل عنوان نمود، کشورهایی که در محدوده شرق، دارای نفت هستند ودر اطراف کانال سوئز قرار دارند،باید باعنوان کشورهای خاورمیانه معرفی گردند.(همان)
2-2-2- خاور ميانه مدرن ، محدوده و كشورها
آغاز تاريخ مدرن خاورميانه و نشانه هاي مدرنيزاسيون به پديده هايي چون استعمار و امپرياليسم به عنوان آغازگر تأثيرپذيري گسترده جوامع خاورميانه از پديده هاي غربي، صنعتي شدن، شهرنشيني، گسترش بهداشت، سکولاريسم، تمرکز و استقرار و سياسي شدن جوامع اشاره مي کند. هر يک از اين پديده ها را مي توان با اشاره به تعداد کارخانه ها و بيمارستان ها، رشد جمعيت شهرها، کاهش تعداد نهادهاي مذهبي يا درس هاي مذهبي در مدارس، واحدهاي جديد و تمرکزيافته تر اداري و سازمان ها و نمايندگي هاي جديد خارجي (نظير کنسول گري ها و سفارت خانه ها) به صورت کمي در آورد. بر همين مبنا مي توان مدرنيزاسيون را به شيوه اي علمي ارزيابي نمود.(زنگنه و پايه ،1390؛200)
از نظر پاپه، خاورميانه نمونه اي عالي براي مطالعه موردي نظريه هاي مدرنيزاسيون است. تاريخ مدرن خاورميانه با حمله ناپلئون به مصر در سال 1798 آغاز مي شود و از آن زمان يک دوره انتقالي – بين سنت ومدرنيته – شروع مي شود که در برخي مناطق هنوز در همين مرحله باقي مانده است. از اين منظر دوره انتقال بدين دليل تکميل نشده است که هنوز همه مراحل ضروري براي رسيدن به نمونه غربي يا مدرن جامعه طي نشده است. در ارتباط با خاورميانه، دوگانگي سنت و مدرنيته در مذهب، فرقه، جنسيت و نواحي چغرافيايي تجلي دارد. بر همين مبنا يهوديان و مسيحيان در مقايسه با مسلمانان و مناطق شهري در مقايسه با حومه نشين ها مدرن تر تلقي مي شوند و در درون هر يک از اين طبقه ها زنان کساني هستند که در مسير مدرنيته عقب تر هستند.(همان)
ديدگاه هايي که در مورد مدرنيزاسيون در خاورميانه مطرح شده اند، در يک طيف گسترده رهيافت هاي تحقيقاتي قرار دارند. در يک سوي طيف، «خوش بين ها» قرار دارند که موفقيت مدرنيزاسيون در خاورميانه را پيش بيني مي کنند. در سوي ديگر اين طيف، «بدبين ها» قرار دارند که آينده را براي خاورميانه کماکان با غلبه نگاه هاي سنتي پيش بيني مي کنند. اين گروه داراي دو فرض اساسي مشترک هستند: يکي اين که جوامع غربي همواره به دنبال کسب منفعت از غربي شدن هستند و دوم اين که توانايي جامعه براي غربي شدن کامل بستگي به گستره نخبگانش دارد.(همان،201)
در مورد ديدگاه هاي جايگزين، پاپه ديدگاه «تعامل بين جوامع غربي و غيرغربي» را مطرح مي کند که ترکيبي از اثرات «انسان شناسي فرهنگي» و «رهيافت هاي انتقادي به هرمنوتيک و ادبيات» بر تاريخ نگاري است. انسان شناسي فرهنگي خواهان تعريف مجدد برخي از تصورات نظريه هاي نوسازي است. بدين دليل که اين تصورات در تحليل رويدادها غيرمرتبط به نظر مي رسند. «انتقادگرايي ادبي» و «هرمنوتيک پس از استعمار» نيز خواهان کنارگذاشتن بيشتر تصورات ايدئولوژيکي نظريه هاي مدرنيزاسيون به دليل اشتباه و ناسازگاري آن ها با رويدادهاي تاريخي هستند.(همان)
با اتخاذ ديدگاه مورد نظر، بسياري از تصورات طرفداران نظريه مدرنيزاسيون زير سؤال مي رود. تاريخ دنياي غيرعرب شاهد رعايت بيشتر برابري و اصول دموکراتيک در گذشته نسبت به زمان حال حاضر است. تغييرات از بالا و تنها به وسيله نخبگان داخلي يا خارجي اعمال نمي شوند، بلکه منشأ اين تغييرات در خاورميانه اغلب از درون جامعه و از روندهايي ناشي شده که سابقه اي بيش از زمان تماس غربي ها با اين جوامع دارند. به علاوه با مدرنيزاسيون موقعيت زنان در جامعه همواره بهبود نيافته و مي تواند بدتر هم بشود. و قدرت قبيله اي نيز هميشه کاهش نيافته است. گذشته در برابر تغيير رام مي شود و تخريب آن هميشه همراه با پيشرفت نيست. در بسياري موارد، با وجود اين که تغييرات شگرفي به وسيله استعمارگرايي و پس از آن ملي گرايي ساخته و پرداخته شده، اما روابط اوليه جامعه تا حد گسترده اي دست نخورده باقي مانده اند. به همين نحو، سکولاريسم همواره بخش مکمل مدرنيزاسيون نبوده است. مذاهب در برابر فن آوري ها و حتي در برابر مباحث مدرنيزاسيون منعطف بوده اند و حتي در بسياري از مناطق، خود مذهب يک نيروي قوي در تحولات سياسي و اجتماعي- فرهنگي بوده است. در مجموع ديدگاه جايگزيني که پاپه ارائه مي دهد خواهان انعکاس نظرات و روايات کساني است که مورد هجمه قرار گرفته اند.(همان،202)
2-2-3- خاور ميانه بزرگ ، محدوده و كشورها
از آنجا که منطقه خاورمیانه هر بار به واسطه نیاز قدرتهای استعماری شکل جدیدی از تقسیم بندی را به خود می گرفت و برخی اوقات کشورهایی همچون ترکیه و قبرس را نیز شامل می شد- و حتی تونس، لیبی و مراکش را هم در بر می گرفت- در اواخر قرن بیستم و اویل قرن بیست و یکم(قرن حاضر)، براساس خواسته قدرت استعماری وقت (آمریکا) نامزد تغییر در مرزهایش برای چندمین بار از زمان خلق این واژه شد. این نیاز پس از آن احساس شد که آمریکا برای بسط هژمونی خود بر منطقه حساس و ژئوپلتیک خاورمیانه، به قطب بندی و حتی جداسازی یک بخش از بخشهای دیگر منطقه نیاز داشت. (www.rahtousheh.com)
ریشه این نیاز آمریکا نیز به مسایلی بر می گشت که این کشور آن را مانعی بر سر راه بسط سلطه خود بر منطقه می دید. بروز و ظهور انقلاب اسلامی در ایران در اواخر دهه هفتاد قرن گذشته و خصلت ضد استعماری این انقلاب در شرایطی که آمریکا بزرگترین رقیب استراتژیک خود در جهان را از پیش رو برداشته می دید، مانع اصلی سلطه آمریکا بر منطقه محسوب می شد. از این رو، واشنگتن سعی داشت نقشه سیاسی خاورمیانه را از طریق طراحی نقشه جدید جغرافیایی این منطقه تحت عنوان “خاورمیانه بزرگ” تغییر دهد.به عقیده برخی از محققان، طرح خاورمیانه بزرگ، پس از شکست یک طرح قبلی به نام “خاورمیانه جدید” تدوین شد.
اصطلاح “خاورمیانه جدید” از اسم کتابی گرفته شده است که توسط  “شیمون پرز” وزیر خارجه اسبق اسرائیل، پس از ترور “اسحاق رابین” در سال 1993 نگاشته شد. در این کتاب اصول و اهداف طرح صلح خاورمیانه جدید بیان شده است(محمودي،1392؛13)
در این طرح، مسائل باید تنها از طریق مذاکرات سیاسی پیگیری می شد، ولی پس از یک دهه مشخص شد که اولا، لزوما آنچه از بیرون منطقه و به وسیله قدرت های مسلط ارایه می شود، نمی تواند در همه مناطق به اجرا درآید، ثانیا حذف ملت ها با هدف ایجاد نظم جدید، غیرقابل اجراست. به همین خاطر، پس از شکست طرح خاورمیانه جدید، آمریکا طرح خاورمیانه بزرگ را با نگاه از بالا برای ایجاد نظم، و تغییر به نگاه از پایین و تمرکز بر روی سطوح پایینی جوامع منطقه مطرح نمود. (همان)
اصطلاح خاورمیانه بزرگ را، همانند واژه خاورمیانه که از طرف غربی ها مطرح شد، اولین بار نومحافظه کاران آمریکا طراحی و وارد اصطلاحات علوم سیاسی



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

دیدگاهتان را بنویسید