عنوان: بررسی هناصر اقلیمی و تاثیر آن در پدیده های فنولوژیکی کلزا در شهرستان رامسر
چکیده
آب و هوا عامل اصلی در موفقیت ویا شکست عملیات کشاورزی است واین بدان علت است که آب و هوا تحت کنترل کشاورز نمی باشد ولی به کمک علوم جغرافیایی و تاثیر فاکتورهای مثبت و منفی اقلیمی بر عملکرد و رشد و شناسایی نواحی مساعد و نا مساعد بر برنامه ریزان و کشاورزان کمک شایانی می دهد تا در کشت نهایت دقت را مبذول دارند تا باعث کاهش ضرر و زیان و خسارت شود.هدف این تحقیق بررسی هناصر اقلیمی و تاثیر آن در پدیده های فنولوژیکی کلزا در شهرستان رامسر می باشد و برای وصول به اهداف فوق از روش های توصیفی – تحلیلی و روابط همبستکی مثبت و منفی استفاده شده است در نهایت مناطق مستعد(مطلوب) و مناطق نامطلوب (نا مساعد) کشت کلزادر شهرستان رامسر شناسایی گردیده است.همچنین بررسی روابط همبستگی (شاخص های آماری)و پارامترهای جغرافیایی موثربرکاشت کلزا وبهره برداری بهینه و عملکرد مطلوب در حداکثر برداشت محصول در شهرستان رامسر مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است ونتایج بدست آمده نشان می دهد که عناصر اقلیمی (دما،بارش،…)در منطقه برای کاشت کلزا مناسب بوده ولی مناسب ترین مکان ها در این شهرستان مناظقی با شیبی کمتر از 15 درصدتا ارتفاع 800 متر از سطح دریا می باشد.
کلمات کلیدی:فاکتوراقلیمی – کشت کلزا – همبستگی اقلیمی- مناطق مستعد- مکان یابی شهرستان رامسر.
مقدمه
افزایش روز افزون جمعیت و بخصوص در کشورهای در حال توسعه و فراهم آوردن نیاز های آنان به ویژه تهیه غذا در تمام جوامع سیاست گذاران آن جوامع را بر آن داشته تا راهکار های مناسبی را مد نظر داشته باشند و یکی از این راهکار ها رونق دادن به بخش کشاورزی است و به طور مستقیم یا غیر مستقیم وابسته به بخش کشاورزی است .
بر این اساس با توجه به محدودیت اراضی مستعد برای کشاورزی و نیاز مسکن وجمعیت رو به رشد و ساخت سازهای قانونی و غیر قانونی گسترش بی حد و حساب شهرهاکه باعث شده زمین های مستعد کشاورزی را در خود ببلعد و باعث کاهش اراضی مستعد شده و هر سال از سطوح زیر کاشت کاسته می شود و این زنگ خطرجدی برای بخش کشاورزی می باشد.
با توجه به آن چه بیان شد تنها راه برای استفاده و بهره برداری از وضع موجود (محدودیت اراضی مستعد کشاورزی)استفاده بهینه از اراضی موجود می باشد و در این راستا با توجه به استعدادهر منطقه و پتانسیل اراضی،با مطالعه استعدادهای محیطی و نوع شرایط اقلیمی برنامه ریزی هایی انجام داد تا ضمن انتخاب گیاه مناسب و سازگاربا شرایط اقلیمی الگو و مدل کشت منطقه معرفی گرددو با توجه به کوهستانی بودن منطقه و زمین های با شیب تند و اختصاص یافتن اراضی مستعد در شهرستان رامسر و با بهره برداری از کشت دوم و تقویت و تشویق کشاورزان و پشتیبانی همه جانبه از این قشر ، ایجاد بازار و رقابت مناسب برای تولیدات کشاورزی می تواتد موثر باشد.
امالازم است با توجه به برخی مشکلات که در مصرف برخی از مواد غذایی در جوامع پیشرفته امروزی وماشینی شدن بیش تر کارها و عدم تحرک مناسب و بروز بیماری ها بر اساس مصرف برخی از مواد غذایی از جمله چاقی ،بیماری قلبی و عروقی،فشار و چربی خون به نوع کاشت گیاهان توجه شود . بیش از 90 درصد مصرف داخلی روغن های خوراکی کشوراز طریق واردات تامین می شود به این لحاظ لزوم برنامه ریزی بلند مدت و منسجم با هدف نیل به خود کفایی در تولید روغن های خوراکی غیرقابل انکارخواهد بود.مدتی است که گیاه کلزا به عنوان یک گیاه مناسب روغنی برای کشت در شرایط آب و هوایی کشور مورد توجه قرار گرفته است 0
– کلزا در تناوب با سایر محصولات زراعی به ویژه غلات قرار می گیرد ودر کنترل بیماری ها ،آفات و علف های هرز مزارع موثر می باشد0
– روغن دانه کلزا دارای کیفیت بسیار مطلوب است در نهایت پس از استحصال روغن کنجاله باقی مانده سر شار از پروتئین بوده و برای استفاده از تغذیه دام مناسب می باشد در حال حاضر این محصول در بسیاری از کشور های جهان کشت می شود و از مهم ترین تولید کنندگان آن می توان به چین – هندوستان – کانادا – آلمان – فرانسه – انگلستان اشاره کرد.
این تحقیق در پی تعیین مکان یابی مناسب کشت گیاه صنعتی کلزا در شهرستان رامسر می باشد که می توان جایگزین مناسب برای مصرف روغن های جامد امروزی باشد که بیش ترین تاثیر در بروز چاقی ها و فشار خون و بیماری قلب و عروق دارد.
فصل اول:
کلیات

1-1بیان مسئله و ضرورت تحقیق
عناصر اقلیمی جزء مهم ترین عوامل موثر بر رشد گیاهان به حساب می آید به طوری که کلزا به هر یک از درجات مختلف فنولوژیکی رشد به حد معینی از عناصر اقلیمی نیاز دارد .شهرستان رامسر از یک طرف محدود است به دریا و از سوی دیگر به کوه های مرتفع البرز متصل می باشد .ارتفاع متوسط آن از سطح دریاازاد 20- مترمی باشد که یک منطقه کوهپایه ای یا جلگه ای می باشد ،رامسر در غرب جلگه مازندران واقع شده و مشکلاتی در کاشت و برداشت محصول کلزا وجود دارد .
در این پژوهش فاکتورهای مهم آب و هوا،بارش ،دما ، رطوبت ،مدت ساعت آفتابی و همچنین در وهله اول موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه و ویژگی توپوگرافی و خاک مورد بحث قرار گرفته است و در نهایت راهکارهای مناسبی جهت کشت گیاه کلزا برای کمک به درامد زایی کشاورزان و تقویت اقتصاد منطقه ارایه شده است .تا سبب رونق بخش کشاورزی شهرستان رامسر شود.
1-2سوالات تحقیق
-آیا شرایط اقلیمی شهرستان رامسر برای کاشت گیاه کلزا مناسب است؟
– کدام عوامل جغرافیایی در منطقه در کاشت گیاه کلزا تاثیر می گذارد ؟
– مکان های مساعد و نیمه مساعد و…برای رویش کلزا در شهرستان رامسر کدام است؟
فرضیه تحقیق
-به نظر می رسد شرایط اقلیمی شهرستان رامسر برای کشت گیاه کلزا مناسب است.
1-4 پیشینه تحقیق
شهیدی:1387/ در تحقیق خود تحت عنوان برخی نکات مهم در زراعت کلزا عنوان کرد کلزا را باید در زمینی کاشت که خاک حاصلخیز زه کشی خوب و جمعیت علف هرز کم داشته باشد و در مزارعی که علف های هرز هم خانواده با کلزا مانند تربچه وحشی و خردل وحشی آلودگی شدید دارند از کشت کلزا خودداری نمود .
احمدی:1378 / کلزا با نام علمی Brassica napus از تیره چلیپاییان و به عنوان گیاه روغنی و علوفه ای در غذای انسان و دام و صنعت کاربرد دارد. به دلیل اسید چرب اشباع نشده و فاقد کلسترول و صفر فیزیولوژیکی پایین و مقاومت به خشکی بالا آن را به عنوان گیاه روغنی با ارزش مطرح ساخته است .
ادب و همکارانش:1386 / در مقاله ی خود به عنوان تقویم های زراعی راهبردی مناسب در مدیریت ریسک سرمازدگی مطالعه ی موردی شهرستان سبزه وار به این نتیجه رسیدند که در کشور ما کشت کلزا با استفاده از تجربیات کوتاه مدت و با حدس و گمانه زنی و آزمایش و خطا همراه است و عملیات زراعی کشت کلزا را باید طوری برنامه ریزی نمود تا با شرایط اقلیمی منطقه مطابقت داشته باشد.
رسولی و همکاران:1387 / در تحقیقی با عنوان مقابله با سرمازدگی در کلزا اعلام داشتند که کلزا محصول مناطق معتدل می باشد و در اثر اصلاح و سازگاری کشت آن در سایر مناطق موثر می باشد.
اسکندری و همکاران:1388 / در مقاله ی بررسی تحمل نسبی ارقام پیشرفته گیاه کلزا بیان کردند هیبرید Hyola401 تحت شرایط مختلف نسبت به سایر ژنوتیب های گیاه کلزا برتری دارد. این هیبرید با عنایت به زود رسی از شرایط تنش زای انتهای فصل اجتناب و با توجه به پتانسیل بالا در تمامی نقاط خشک و نیمه خشک کشور از جمله ایرانشهر توصیه می شود.
ذبیحی حسن:1387 / در پایان نامه ی خود تحت عنوان رابطه ی بین کشت مرکبات و اقلیم در شهرستان رامسر اقلیم این شهرستان را به شدت تحت تاثیر دریای خزر و همچنین رشته کوه های البرز میداند .محرمی سعید:1389/ در پایان نامه خود آگروکلیمای گیاه صنعتی کلزا در محدوده رودخانه قزل اوزن نتیجه گرفته است که کشت گیاه کلزا در منطقه طارم به هر دو صورت دیم و آبی به آبیاری نیاز دارد.
1-5 اهداف تحقیق
مطالعه وضعیت جغرافیایی وشرایط اقلیمی منطقه
مکان یابی مناسب برای کشت کلزا در منطقه برای جلوگیری از روش آزمایش و خطا
ارائه راهکارهای مناسب در جهت تقویت کشت کلزا و افزایش درآمد ساکنان منطقه
1-6 مواد وروش کار تحقیق
استفاده از روش های کتاب خانه ای ،اسنادی و مشاهدات میدانی بهره گرفته شده است،با استفاده از اطلاعات گردآوری شده و نرم افزارExcel و نمودارها تهیه و با استفاده از نرم افزارGIS Arc نقشه ها و مکان یابی ها انجام گرفته است ودر آخر نیز با توجه به یافته های تحقیق و نتایج حاصل از بررسی داده ها نتیجه گیری و راهکارهایی در خصوص تولید و کاشت کلزا در شهرستان رامسر ارائه گردیده است.
ایستگاه رامسر به علت داشتن بیش ترین سال های آماری به عنوان ایستگاه شاخص انتخاب و تحلیل های نهایی بر روی ایستگاه انجام گرفته است.

1-7ابزار گرد آوری اطلاعات
فیش برداری از سالنامه هواشناسی، “پایان نامه های پژوهشی “،مقالات مربوط به عنوان تحقیق
دریافت داده های هواشناسی و اقلیمی دراز مدت از شبکه ی کامپیوتری
پیشینه تحقیق از بانک های اطلاعاتی
1-8 روش تجزیه و تحلیل اطلاعات
برای تحلیل آماری داده های اقلیمی در محیط Excel و نرم افزار Spss جهت باز سازی و همگن بودن داده ها استفاده می شود و سپس برای مشخص نمودن مناسب ترین مکان ها برای کشت کلزا در منطقه ی مورد مطالعه و همچنین تهیه نقشه های مورد نظر در محیط Arc GIS استفاده می شود.ونیز از روش GDD جهت مشخص نمودن زمان مناسب در منطقه جهت کشت کلزا استفاده شده است.
فصل دوم:
مبانی نظری تحقیق

شکل( 2-1 )مزرعه گیاه کلزا شمال خراسان
کشاورزی فعالیتی است که با آب ،خاک و اقلیم رابطه مستقیم دارد که از بین عوامل مذکور اقلیم از اهمیت ویژه ای برخوردار است. ولی متاسفانه در فعالیت های کشاورزی خاک به عنوان یک عامل اکولوژیکی بیش از اقلیم مورد مطالعه قرار گرفته است.
عامل اقلیم یک عامل ناپایدار است که در ارتباط با شرایط هر منطقه می باشدو کنترل آن از دست انسان خارج است به طوری که تغییر شرایط آب وهوایی متناسب با نیاز هر محصول فقط درمقیاس های محدود امکان پذیر است.
اقلیم را باید یکی از عوامل محیطی موثر بر کشاورزی دانست آن چنان که افزایش عملکرد محصولات کشا ورزی در واحد سطح و بهبود کیفیت محصولات با شرایط محیطی به ویژه عامل فوق در ارتباط می باشد.اگر پارامترهای اقلیمی در یک محل تغییر یابد و از حد آستانه ی گیاهان خارج شود ممکن است به محصولات کشاورزی خسارت وارد سازد.
در این زمان است که نقش اقلیم در فعالیت های کشاورزی اهمیت می یابد. به همین دلیل تاثیر و کاربرد وسیع مطالعات اقلیمی در فعالیت کشاورزی در غالب کشورها،خصوصا کشورهای جهان سوم که اقتصاد آن ها متکی بر تولیدات زراعی است غیر قابل انکار می باشد.
2-1 کلزا:
گیاهی علفی و با دوره ی رشد یک ساله بوده و ارتفاع بوته ی آن cm170-50 متغیر است. گیاه دارای ساقه ی راست منشعب و تقریبا مدور می باشد. ریشه ی کلزا عمودی است که در شرایط مناسب تا عمق cm 80 خاک و حتی بیش تر نیز نفوذ می کند .
عمق نفوذ و گستردگی ریشه نقش بسزایی درمقاومت گیاه به خشکی دارد.گیاه های آن در مرحله اولیه رشد بیضی شکل، دارای دمبرگ بوده اما در مراحل بعدی برگ های نوک تیزو تا حدودی به ساقه چسبیده اند،گل های آن زرد رنگ وگل آذین آن خوشه ای می باشد .
طول غلاف 10-5 cm و حاوی 40-15 عدد دانه کروی شکل می باشد .رنگ دانه زرد،قهوه ای تیره یا سیاه بوده و وزن هر دانه 3/5-5 گرم می باشد. کلزا گیاهی است دو لپه ای از راسته پاریتال (parietales ) و تیره شب بو (cruciferae) یعنی خانواده (cruciferae) و جنس کلمیان brassica ،که نمای شماتیک آن بدین صورت است:
شکل2-2 رده بندی گیاه کلزا
2-2 خصوصیات گیاه شناسی کلزا
2-2-1 ریشه:
کلزا دارای یک ریشه اصلی عمودی و غالبا بلند به شکل دوکی شکل می باشد که قطر قسمت فوقانی آن به 1 تا 3سانتیمتر می رسد و تا عمق 80 سانتی متری خاک نفوذ می کند . همچنین دارای ریشه های جانبی متعددی است که معمولا افقی هستند و کم تر در عمق خاک نفوذ می کنند. عمق نفوذ و گستردگی سیستم ریشه نقش بسزایی در تحمل خشکی و استفاده بهینه از رطوبت ذخیره شده در خاک دارد. همچنین گیاه را در ارتفاع زیاد با کشت متراکم در مقابل بادهای شدید حفظ می کند . در خاک های سنگین رسی عمق نفوذ ریشه کاملا محدود می شود.(آلیاری و شکاری،1386)
2-2-2 ساقه:
کلزا تولید یک ساقه اصلی می کند که از آن شاخه های زیادی منشعب می شود پس از پایان زمستان ابتداساقه اصلی طویل می شود و پس از به گل نشستن ساقه اصلی شاخه های فرعی نیز شروع به طویل شدن می کنند. میزان شاخه دهی آن به واریته،محیط تغذیه گیاه ،تکنیک های زراعی و غیره یستگی دارد.برای نمونه تراکم بوته ها، تاثیر قابل توجهی در میزان شاخه دهی و ارتفاع دارد که ساقه اصلی در آن شروع به انشعاب می کند ،ولی عمدتا شاخه های
جانبی در قسمت های میانی و بالایی ساقه اصلی تشکیل می شوند و از ساقه اصلی 8 تا 10 شاخه فرعی منشعب می گردد .وقتی ساقه اصلی شروع به رشد می کند شاخه ها در محل اتصال برگ های فوقانی با ساقه جوانه زده و هر شاخه به یک گل آذین ختم می شود ، ساقه مقطعی تقریبا مدور دارد. عمودی و رنگ آن سبز روشن است که به مرور زمان زرد می گردد.
ارتفاع ساقه در واریته های مختلف از 200-50 سانتی متر تغییر می کند ولی معمولا ارتفاع آن 150-80 سانتی متر است.کلزا غالبا از قوه تجدید رویش خوبی بر خوردار است و در صورت فراهم بودن مواد غذایی کافی چنانچه تراکم بوته کم باشد می توان با ایجاد شاخه های فرعی متعدد اثرات تعداد کم بوته را جبران کند.(آلیاری وشکاری،1386 )
2-2-3 برگ:
برگ های کلزا به سه فرم چسبیده –ساقه آغوش – چسبیده معمولی و دارا ی دمبرگ می باشد،برگ های روز ت اغلب بیضوی و چند قسمتی بایک لوب بزرگ در راس بوده دارای دمبرگ نیز می باشد.
رنگ برگ هاسبز مایل به آبی است و در متن آن رگبرگ ها مشاهده می شود ،برگ های روز ت و برگ های پایینی ساقه کمی کرک دارند ولی برگ های فوقانی و میانی فاقد کرک – دمبرگ ولوب هستند و لبه آن ها ممکن است دندانه دار و یا صاف باشد .این برگ ها به شکل قلب بوده و در محل اتصال یک سوم ساقه را می پوشاند.برگ های کلزا به صورت متناوب روی ساقه قرار می گیرند.
تعداد برگ های ساقه اصلی بسته به نوع واریته از 12-5 عدد دربوته های تیپ بهاره و تا 40 عدد در بوته های تیپ پاییزه تغییر می کند.میزان تولید به طول دوره گلدهی مربوط می باشد. ریزش برگ به دلیل برخی عوامل از جمله آفات در نواحی گرمسیری شایع است.چنان چه ریزش برگ ها در ابتدا گلدهی رخ دهد تاثیر منفی بر عملکردنهایی می گذارد،اما پس از گلدهی اثر قابل ملاحظه ای برآن ندارد.(آلیاری و شکاری،1386 )
2-2-4 گل:
گل در انتهای ساقه اصلی و شاخه های فرعی به صورت گل آذین خوشه ای به رنگ زرد نارنجی تا زرد کم رنگ در ارقام مختلف ظاهر می شوند.گل های انفرادی از قسمت پایین گل آذین شروع به تشکیل می کند.هر گل انفرادی متشکل از چهار گلبرگ ،چهار کاسبرگ ،یک مادگی دوبرچه ای وشش عدد پرچم می باشد که دو تا از آن ها کوتاه تر از بقیه اند، گل دهی سه تا پنج هفته و گاهی بیش تر طول می کشد ولی دوام هر گل بیش از چند روز نیست ،معمولا کلزا زمانی به گل می نشیند که ارتفاع ساقه تقریبا به نصف ارتفاع کامل خود رسیده باشد. (ناصری،1375 )
شکفتن گل ها در ساعات اولیه صبح صورت پذیرفته وبلافاصله در شب بسته می شود.وضعیت مزبور در دومین روز پس از شکفتن گل ها تکرا ر شده و درروز سوم به تدریج حالت پژمردگی در آن ظاهر می شود .
مادگی قبل از باز شدن گل و گرده افشانی آماده باروری است،کلزا گیاهی عمدتا خود لقاحی است.میزان خود باروری گل و رقم های آزاد گرده افشا ن کلزا با توجه به بیولوژی باروری آن ها بین 78-65 درصد برآورد می گردد و این نشانگر نیاز کلزا به حضور گرده افشان ها است . (شهیدی 1387)
2-2-5 میوه:
میوه کلزا که غلاف نامیده می شود از رشد و تکامل تخمدان حاصل گردیده و غلاف ها به تدریج از تلقیح گل ها ی پایین گل اذین به طرف بالا تشکیل می شود،میوه کلزا باریک و کشیده بوده و ظاهری تسبیح مانند دارد،غلاف توسط میله باریک وکوتاهی به محور گل آذین متصل است ودر بخش انتهایی خود به اندام کوچک منقار مانندی ختم می گردد.(احمدی،1380 )
غلاف کلزا به وسیله دیواره سفید رنگی به نام پلاسنت به دو قسمت مساوی تقسیم شده است در نتیجه بذوردر سطح قدامی و تحتانی دیواره مزبوربه فاصله چندمیلی متر از هم قرار می گیرند.طول خورجین بین10-3 سانتی مترمتفاوت است.
میوه کلزا پس از رسیدن شکاف طولی برداشته و باز می شود.شایان ذکر است که غلاف برخی ازارقام در برابر باز شدن مقاوم می باشد،صفت بسته ماندن غلاف پس از رسیدن نقشی مثبت به شمار و از این رو باید به آن توجه نمود.(آلیاری وشکاری،1386)

2-2-6 دانه:
دانه کلزا ریز ومدور بوده و هنگام رسیدن به رنگ تیره و سیاه در می آید.در سال های اخیر اصلاحگران، دانه زرد کلزا رااصلاح کرده اند.میزان روغن بذر ارقام دانه زردبیش تراز روغن بذور قهوه ای تیره و سیاه است.وزن هزار دانه کلزا بسته به نوع رقم ، محل تولید،شرایط محیطی،جایگاه میوه در روی بوته ونیز مکان بذر متفاوت بوده وبین 3تا7 گرم متغیر است و ضخامت بذردر حدود2تا3 میلی متر متفاوت است. تعداد دانه درغلاف دربین 15 تا 40 عدد متغیر است(احمدی،1380)
درون هر بذر دو عدد لپه تکامل یافته قابل تشخیص است.با آغاز رشد بذر مقدار هیدرات های کربن به ویژه قندها حدود 80 در صد وزن خشک آن را تشکیل می دهد.با تکامل بعدی بذر تارسیدگی فیزیولوژیک میزان هیدرات کربن کاهش یافته و درمقابل میزان پروتئین و روغن افزایش می یابد.اگر چه تعداد بذر در غلاف تحت کنترل ژنوتیپ می باشد معذلک از عوامل محیطی نظیر تراکم بوته ،تغذیه و محل قرارگرفتن غلاف در بوته متاثر می گردد.(آلیاری و شکاری،1386)

شکل(2-3)دانه و غلاف گیاه کلزا
2-3 واریته
دو نوع واریته کلزا وجود دارد که در آمریکا کاشته می شود:یکی واریته آرژانتینی که گونه براسیکاناپوس می باشدو دیگری واریته لهستانی به نام براسیکاراپا.واریته آرژانتینی نسبت به واریته لهستانی دارای پتانسیل عملکرد و ارتفاع و در صد روغن بالا می باشد.واریته آرژانتینی برای رسیدن کامل حدود 95 روز و واریته لهستانی 80 روز زمان لازم دارد.

2-4 تاریخچه کشت کلزا در جهان
در آسیا دانه کلزا از هزاران سال قبل مورد استفاده قرار می گرفته است ،در نوشته های سانسکریت متعلق به سده پانزدهم تا بیستم قبل از میلاد مسیح و در منابع ژاپنی متعلق به دو هزار سال فبل ازمیلاد به کلزا اشاره شده است. دراواخر قرون وسطی روغن کلزا،مهم ترین منبع سوخت برای چراغ های روغن سوزاروپا محسوب می شد و روغن کلزا همچنین در صنعت صابون سازی نیز به کارمی رفت.اهمیت کلزابه عنوان منبع تغذیه زنبورهای عسل از قرن هیجدهم آشکار گردید.
سطح کشت کلزا در قرن نوزدهم احتمالابه علت استفاده گسترده تر از سوخت فسیلی برای روشنایی چراغ ها ،کاهش یافت به طوری که در سال های دهه 30 میلادی تولید کلزا در قاره اروپا فقط به 200-100 هزار تن بالغ می شد،آسیا هنوز عمده ترین منطقه تولید کلزا در جهان محسوب می شد.کشت تجاری کلزا از سال 1942 در کشور کانادا آغازگردید و با افزایش سریع سطح آن ،اکنون این کشور به یکی از تولید کنندگان عمده کلزا در جهان تبدیل شده است.
حدود 80 درصد زراعت گونه های متعلق به جنس براسیکا در کانادا به کشت شلغم روغنی بهاره اختصاص دارد،90 درصد از زراعت براسیکای شیلی نیز از همین گونه است.
در سال 1936 Brassica campestris (شلغم روغنی) و چند سال بعدگونه Brassica hapus (کلزا) به کانادا وارد شد و تولید تجارتی کلزا در غرب کانادا در سال 1942 به عنوان منبع تامین کننده روغن روان ساز در جنگ دوم جهانی آغاز گردید اما به دلیل قحطی وگرسنگی و کمبودمنابع روغن مقداری از آن به مصرف غذایی رسید و امکان استفاده از روغن کلزا برای مصرف خوراکی در سال 1948 مورد توجه قرار گرفت که منجر به استخراج روغن خوراکی از کلزا در سال های 1957-1956 گردید.
در سال 1968اولین کلزا با میزان اسید توریک پایین در کانادا تولید شد.رقم های:Midas ، Torch ، Spanاز نخستین ارقام اصلاح شده با اسید اوریک پایین می باشند که در کانادا مورد کشت قرارگرفته اند.با اجرای برنامه های گسترده به نژادی برای اصلاح کیفیت روغن بین سال های 1977-1972 میزان اسید اوریک روغن رقم های کلزا و شلغم روغنی به کمتر از 2 در صد کاهش یافت.
در سال 1974 رقم Tower به عنوان اولین رقم دو صفر کلزا که هم اسید اوریک روغن و هم مقدار گلوکزینولات کنجاله آن پایین بود اصلاح و معرفی گردید.
در سال 1981 تولید ارقام کلزا با میزان گلوکز زینولات بالا تقریبا متوقف شد.مدتی پس از معرفی ارقام دو صفر کلزا رقم های دو صفر شلغم روغنی نیز اصلاح و آزاد گردید که ازآن جمله می توان به رقم Candle اشاره کرد که علاوه بر پایین بودن مقدار گلوکوزینولات و اسید اوریک ، فیبر کمتری نیز دارد.
زراعت کلزا در استرالیا از سال 1969 آغاز شده و ارقام مورد کشت متعلق به هر دو گونه کلزا و شلغم روغنی می باشد که از کانادا و ژاپن به استرالیا وارد گردیده است.
کلزا در سال های بین دو جنگ جهانی دوم عمدتا به عنوان علوفه کشت می شد،در طول جنگ جهانی دوم به علت کاهش بازرگانی جهانی زراعت کلزا دوباره رونق گرفت.از آن زمان تا کنون زراعت کلزا تثبیت گردیده و تقریبایک سوم تولیدات آن به قاره اروپامربوط می شود. حدود 75 درصد از کلزای کشت شده در اروپا از نوع پاییزه است.
با کاهش میزان مواد مضر در روغن و کنجاله ارقام جدید،زراعت کلزا در سال های اخیر سیر صعودی چشمگیری داشته است به طوری که سرعت رشد تولید آن بعد از معرفی رقام جدید از کلیه دانه های روغنی بیشتر بوده است.(خیاوی،1386 )

2-5 اهمیت و جایگاه کلزا در ایران
دانه روغنی کلزا از سال های گذشته وارد کشور شده و تحقیقات متعددی روی آن انجام گرفته است ودر سال های اخیر به دلیل توجه بیش تر به توسعه و ترویج کلزا ،سطح زیر کشت آن افزایش قابل ملاحظه ای یافته است و در سال 1389-1388 به 19 هزار هکتار رسیده است..
2-6 خاستگاه ومبداپیدایش کلزا
بعضی از منابع احتمال می دهند که خاستگاه کلزا آسیا و اروپا باشد چون زیرگونه های متعلق به شلغم روغنی به صورت وحشی از اروپای غربی تا چین پراکنده است و بنابر این می توان پذیرفت که کلزا دارای دو موطن ،یکی در ناحیه افغانستان –پاکستان و دیگری در ناحیه مدیترانه و همچنین ناحیه فرعی آن ترکیه وایران باشد.از طرفی چون پراکنش اولیه دوگونه تشکیل دهنده کلزا یعنی کلم و شلغم روغنی درناحیه خاوری اروپا هم رسیده و تداخل می یابند،بعضی براین باورند که گیاه کلزابرای اولین بار در این منطقه از ترکیب دوگونه به وجود آمده اند . (خیاوی،1386)

2-7 وضعیت کشت و تولید دانه های روغنی و کلزا در جهان
در حال حاضر کلزا یکی از مهم ترین دانه های روغنی جهان می باشد.دانه،روغن و کنجاله کلزاپس از سویا بیش ترین میزان تولید جهانی رابه خود اختصاص داده اند که اکنون مهم ترین تولید کنندگان کلزا چین،کانادا،اتحادیه اروپا و هند می باشند.
در جدول (2-1) سطح زیر کشت دانه های روغنی عمده جهان و در جدول شماره(2-2)تولید جهانی این محصولات ازسال 1985 تا 2010 میلادی را نشان می دهد:

جدول2-1 سطح زیر کشت دانه های روغنی عمده در جهان از سال 2010-1985میلادی (میلیون هکتار)
گیاه روغنی1985199520052006200820092010سویا7/371/535/623/748/768/787/83بادام زمینی205/181/221/24241/245/26نارگیل———6/108/106/106/10زیتون———3/85/83/86/8گل روغنی5/39/489/95/108/10—آفتاب گردان2/98/149/209/207/175/193/22کلزا9/97/148/238/256/225/229/22گلرنگ———88/087/076/074/0کنجد———3/75/78/66/6پنبه5/324/335/359/316/347/302/32
جدول 2-2 میزان تولید دانه های روغنی عمده در جهان از سال 2010-1985میلادی(میلیون تن)
گیاه روغنی1985199520052006200820092010سویا2/641/1011274/1618/1767/1802/189بادام زمینی1/19218/28351/363/337/35نارگیل———6/516/513/539/52زیتون———3/85/83/86/8گل روغنی211/432/884/1208/125136—آفتاب گردان9/99/182/263/263/202/247/27کلزا8/82/192/345/399/35341/36گلرنگ———67/06/057/065/0کنجد8/13—9/22/339/2پنبه367/505/562/335/379/322/35
بر اساس آمار و اطلاعات سازمان خواربار و کشاورزی جهانی(FAO )مندرج در جداول (2-1 ) و(2-2) سطح کاشت و میزان تولید محصول کلزا در جهان از سال2006-1995 میلادی روند صعودی داشته است.البته در سال 1996 این میزان کم تر از سطح کشت سال قبل از خود بوده است که به علت کاهش سطح کشت این محصول بوده است.
در سال 2010 میلادی میزان تولید آن در جهان 55 در صد نسبت به سال 2003 میلادی افزایش یافته است.در بین کشور های جهان چین با تولیدمعادل 33/11 میلیون تن در سال 2010 به تنهایی29 درصد از کل تولید کلزای جهان را به خود اختصاص داده است و مقام اول را داراست.پس از آن کشور هند با 6/4 میلیون تن در مقام دوم و کانادا باتولید093/4 میلیون تن در مقام سوم قرار دارد. این سه کشور به طور متوسط بیش از 60 درصد تولید کلزای جهان رادر اختیار دارند.کشور ایران با تولید6/63 هزار تن دانه کلزا در سال 2010 حدود 04/0 درصد تولید کلزای جهان رابه خود اختصاص داده است.

جدول 2- 3 تولید دانه روغنی کلزا درایران و جهان و چند کشورعمده تولید کننده 2010-2000(میلیون تن)
کشور200020032005200620082010چین4/78/93/81/108/103/11کانادا2/44/66/88/808/793/4هند2/57/57/47/51/66/4فرانسه2/28/27/34/46/3—آلمان9/21/34/33/44/3—ایران—0004/0002/0005/0017/0063/0جهان9/273/348/354/416/3986/35منبع : سایت سازمانFAO
جدول 2-4وضعیت تولیدانواع روغن در سال2010 (بر حسب میلیون تن)
سویاپالمکلزاآفتاب گردانبادام زمینیپنبه دانه3/2975/2447/1347/79/44زیتونذرتکنجدنارگیلهسته پالمکتان69/202/274/057/39/264/0منبع:نشریه OIL WORD
تولید روغن ها و چربی ها نسبت به جمعیت جهان از رشد بیش تری برخوردار می باشند .در فواصل سال های 2010-1999 تولید روغن دارای رشد سالیانه 2/4 درصد ورشد متوسط سالیانه جمعیت 3/1 درصد بود که 65 در صد آن از چهار منبع سویا –پالم-کلزا وآفتاب گردان و بقیه از 13 منبع دیگر گیاهی و حیوانی تامین شده است.
جدول 2-5 میزان تولید جهانی دانه های روغنی درسال 2010 (برحسب هزار تن)
سویاکلزاپنبهآفتاب گردانبادام زمینینخل روغنیگلرنگکل17991733170537322385034075135964300460710منبع: نشریه OIL WORD
2-8 وضعیت تولید روغن های گیاهی و کلزا در ایران
مصرف سرانه روغن در ایران در سال 1356 حدود 5/2 کیلوگرم بوده که در سال 1391 به حدود 3/16 کیلو گرم رسیده و از نظر مقایسه این متوسط با تعدادی از کشور ها به این شرح می باشد:
جدول 2-6 مصر ف سالانه روغن در ایران
کشور
سالآمریکاآلمانسوئداسترالیاآرژانتیناروپای شرقی20067/473/372/251/215/211/202010487/393/371/288/236/23 کشور
سالژاپنایرانچینکوباهند20064/209/139/84/118200098/20185/121/116/10منبع رستگار ،1390
مشهور ترین گیاهان روغنی عبارتند از : 1- سویا ،2- کلزا ،3- آفتاب گردان ، 4- بادام زمینی، 5- کنجد ، 6- گلرنگ ، 7 – کرچک،8- نایجر ،9- کرامپ،
10- سایر دانه ها:پنبه دانه،کتان،شاهدانه،کنف
11- میوه ها و دانه های درختی روغن دار:زیتون ، نارگیل،نانگ،نخل
وضعیت تولید روغن نباتی و منابع تامین آن در یک دوره چهل ساله در ایران با توجه به اهمیت غیر قابل انکارآن از دیدگاه جامعه مصرف کننده و صنایع تبدیلی مربوطه دارای تغییرات مهمی است .مصرف روغن نباتی از 50 هزار تن در سال 1340 به 07/1میلیون تن در سا ل1381 رسیده است و مصرف سرانه از 5/2 کیلو در سال 1340به 3/16 در 1381 افزایش یافته است .بیش از 90 درصد این مقدار سالیانه باصرف صد ها میلیون دلار از کشور های خارجی تامین می گردد.
در سال های اخیر میزان تولید روغن حاصل از کشت دانه های روغنی در کشور با احتساب 550713 تن تولیدمحصولات روغنی در سال 13890 که حدود 50 درصد آن متعلق به محصول کلزا است حدود 7/8 درصد نیاز روغن خام را تامین می کند.
بیش ترین سطح زیر کشت کلزا مربوط به استان گلستان که با مساحتی حدود 48259 هکتار حدود 40 درصد زراعت کلزای کشور را شامل می شود ،پس از آن استان مازندران 24674 در مقام دوم و استان زنجان با سطح زیر کشت 2565 هکتار در رتبه هفتم بین استان های کشور قرار دارد.
2-9 فواید کلزا
ویژگی های خاص گیاه کلزا و سازگاری آن با شرایط مختلف آب و هوایی اهمیت این محصول را بیش تر نموده و به عنوان نقطه امیدی جهت تامین روغن خوراکی مورد نیاز کشور به شمار می آید در این خصوص می توان به موارد زیر اشاره کرد:
– کلزا می تواند در تناوب زراعت گندم و جو و برنج قرار گرفته و از تراکم بیماری ها و آفات و علف های هرز بکاهد و باعث افزایش عملکرد دانه این محصول شود.
– دارا بودن تیپ های بهاره ،زمستانه و حد واسط ،امکان کشت این گیاه را در شرایط متفاوت اقلیمی فراهم می سازد.
– کلزا دارای پتانسیل عملکرد بالا بوده و در بین دانه های روغنی از در صد بالایی(40 تا 45 در صد) برخوردار است.
– در کشت پاییزه نیاز به آبیاری کمتری بوده و امکان استفاده ازنزولات آسمانی وجود دارد.
– کلزا با تقدم برداشت در مقایسه با گندم ،زمینه لازم برای کشت دوم محصولات تابستانه را فراهم می سازد.
– در توسعه زنبورداری نقش مهمی می تواند ایفا کند.
سال های تولیدسطح زیر کشت
به هکتارتولید
به تنعملکرد هکتاری
به کیلو گرم79-13785/945153680-13795/46846699681-138025002582103382-138110562963091283-13826/6379974894284-13835/51097/6011102585-1384172401701098786-13752639827566104487-1386655076361397188-138771418112164157189-138873521105929144190-13897193202346981967جدول 2-7 سطح زیر کشت تولید و عملکرد کلزا در ایران طی سال های اخیر
2-10اهمیت اقتصادی و موارد مصرف کلزا
کلزا به علت دارا بودن ویژگی های مهم زراعی نظیر تحمل سرما،تحمل نسبی به کم آبی ،شوری،موثر بودن در کنترل علف های هرز،دارابودن تیپ های بهاره و پاییزه،قابلیت استفاده بهینه از رطوبت و بارندگی های زمستانه و بهاره ،سهولت نسبی عملیات کاشت ،داشت و برداشت هزینه کم تر تولید در مقایسه با سایر زراعت ها مانند کشت چغندرقند،ذرت وسرانجام با دارا بودن عملکرد روغن زیاد در واحد سطح از مزیت نسبی در کشور برخوردار بوده و می تواند در اکثر استان های کشور کشت گردد.
میزان روغن دانه کلزا بسته به رقم و شرایط کشت از 38تا45 درصد متغیراست. کنجاله این محصول نیز حدود 35 تا46 درصد پروتئین دارد که به مصرف تغذیه دام می رسد.کنجاله ارقام اصلاح شده دو صفر کلزا با دارا بودن مقدار اندک چربی و حدود 2/1 درصد فسفر قابل جذب از کنجاله های مناسب برای خوراک دام به شمار می آید.
در حال حاضر از روغن کلزا با درصد اسیداوریک پایین برای ساخت مارگارین و روغن های گیاهی خوراکی استفاده می شود. از روغن های با درصد اسیداوریک بالاتر در صنایع مختلف من جمله صابون سازی و صنایع پلاستیک و همچنین برای روغن کاری موتور های جت (به دلیل تحمل حرارت بالا)استفاده می گردد.
کیفیت خوراکی روغن کلزا در ارقام جدید بسیار مطلوب وبه دلیل داشتن کم ترین میزان اسید چرب اشباع شده و دارا بودن نزدیک به 60 درصد اسید اولئیک ،بهتر از اغلب روغن های خوراکی گیاهی من جمله روغن سویا است.
از جمله مزیت های دیگر روغن کلزا بالا بودن اسیدهای چرب غیر اشباع می باشد..
این روغن به خاطر داشتن فرم خاصی از اسیدهای چرب غیر اشباع به نام آلفالینولئیک اسید(اسیدچرب امگا3 )در کاهش کلسترول خون موثر است.
برداشت سه تن دانه کلزا از یک هکتار زمین معادل تولید 1200 کیلوگرم روغن گیاهی و1650 کیلوگرم کنجاله در هکتار می باشد در حالی که برداشت این مقدار روغن از سایر دانه های روغنی مقدور نمی باشد.
دارا بودن تیپ بهاره و پاییزه امکان کشت آن را در شرایط مختلف اقلیمی فراهم آورده است همچنین فصل رشد کلزا با سایر دانه های روغنی از جمله سویا،آفتاب گردان و پنبه دانه متفاوت بوده و در زمانی که ظرفیت واحد های روغن کشی خالی است این محصول برداشت می گردد.
2-11 گیاه شناسی کلزا
کلزا با نام Brassicanapusl از خانواده چلیپائیان Brassicaceae یاCruciferea می باشد. جنس براسیکا از تیره براسیکاسه وراسته رودالس می باشد.
ژنوم این گیاه cn=38 می باشد. به زبان انگلیسی Rapeseed و به زبان آلمانی Raps و به زبان فرانسه Colza گفته می شود .این گیاه ،از انواع گیاهان یک ساله بوده ،با تیپ های بهاره و پاییزه که با توجه به شرایط اکولوژیک مناطق مختلف کشت می گردد. در جنس براسیکا گونه های متعددی وجود دارد که بعضی زراعی و تعدادی به صورت علف هرز در مزارع می رویند. از جمله گونه های زراعی مهم این جنس می توان به Brassica rapal (شلغم روغنی ) اشاره نمود .در حال حاضراز جنس Brssica پنج گونه زراعی مختلف در سطح جهانی دانه روغنی کشت می گردد:
1-کلزا Brassica napusl 2- شلغم روغنی Brassica rapal
3-خردل هندی Brssica junceal4- خردل حبشیBrassica carianta
5- خردل سفیدBrassica hirata
مهم ترین گونه زراعی ،جنس براسیکا می باشد. در بعضی از منابع ارقام جدید دوصفر کلزا و شلغم روغنی که روغن آن ها کم تر از دو درصد اسید اوریک و کنجاله کم تر از 30 میکرو مول در گرم ماده خشک گلوکوزینولات داشته و از کیفیت بالایی برخوردارند اصطلاحا کانولا گفته می شود.

جدول 2-8 مهم ترین گونه های Brassica
نام فارسینام عمومینام علمیکلزا(شلغم آرژانتینی)Oilseed-Canola-ColzaBrassica napuslشلغم روغنیField mustard-tur niprapeBrassica rapalخردل هندیIndia mustardnBrassica junceaخردل سیاهBlack mustardBrassica nigraخردل سفیدWhite mustardBrassica hirtaخردل حبشیEthiopian mustardBrassica carinata2-12 مراحل فنولوژیکی یا رشد و نمو کلزا
فنولوژی کلزا توسط محققان زیادی از جمله هارپر،برکن کمپ،لی شات بررسی شده است ولی کامل ترین و دقیق ترین روند فنولوژیکی کلزا توسط سیلوستر برادلی بر مبنای دما و طول روز ارائه گردیده است.
براساس مشاهدات انجام شده ،پنج مرحله اصلی برای چرخه زندگی کلزا شناسایی گردیده است. این مراحل ممکن است به طور متوالی شروع شوند ولی آغاز آن ها وابسته به پایان مرحله قبلی نیست.
مراحل اصلی رویش کلزا به صورت پنج مرحله دسته بندی می شوند:
1)جوانه زنی و سبز شدن 2) نمو جوانه گل 3) گلدهی 4)نمو غلاف 5)نمو بذر
اثر متقابل رشد و نمو در هر مرحله بالقوه و سپس عملکرد گیاه زراعی را تعین می کند.هر مرحله و فرآیند آن کم و بیش تحت کنترل ژنتیکی است و به طرق مختلف تحت تاثیر عوامل محیطی مثل دما قرار می گیرد. با استفاده از دمای پایه پنج درجه سانتی گراد و در صورت نیاز از دیگر دماهای پایه می توان میزان درجه روز رشدGDD را برای کمی کردن نمو گیاه محاسبه کرد. درجه روز رشد معمولا زمان حرارتی نیز نامیده می شود..
2-13شرایط آب و هوایی کشت کلزا
کلزا گیاهی مناسب برای مناظق معتدل ومرطوب است و کاشت آن در ابتدابه مناطقی از دو نیمکره شمالی و جنوبی که دارای این نوع آب و هوا هستند محدود بود.البته اصلاح نژاد و انتخاب،حدود کاشت آن را به نحو قابل ملاحظه افزایش داده و به طور کلی شرایط آب و هوای معتدل و مرطوب برای کلزا مطلوب تر از آب و هوای گرم و شرایط آب و هوای خیلی سرد و پر برف می باشد.
در مناطق با عرض جغرافیایی بالا ارقام بهاره و در مناطق معتدل ارقام پاییزه استفاده می شود.
در واکنش به فتو پریودیسم دراصل گیاهی روز بلند است و در روز هایی که طول دوره روشنایی روزانه به 12 ساعت می رسد ،شروع به گل دادن می نماید،ولی دامنه وسیعی از فتوپریود را نیز تحمل می کند.
کلزا در مناطقی که 500-400 میلیمتر باران در دوره رشد دارند محصول خوبی تولید می کند. 700 میلی متر بارندگی مناسب در این دوره می تواند تمامی نیاز رطوبتی گیاه را تامین کرده و حداکثر بازدهی را در پی داشته باشد. این گیاه در زمان گلدهی و تشکیل غلاف بیش از هر زمان دیگر به رطوبت نیاز دارد. چنانچه این دوره با گرمای زیاد و خشکی هوا مقارن شود وزن هزار دانه و درصد روغن تا حدود ی کاهش می یابد. (ناصری،1375 – آلیاری وشکاری،1386)
نیاز حرارتی کلزا برای جوانه زنی همانند غلاف سردسیری در محدوده دو تا چهار درجه سانتی گراد قرار دارد. ارقام پاییزه جهت ایجاد ساقه و گل به طور حتم باید در معرض حرارت های پایین قرار گیرند. دمای مناسب برای بهاره شدن یک تا 4 درجه سانتی گراد بوده که انجام آن بسته به نوع رقم مورد کشت بین 20 تا 60 روز طول می کشد.
مناسب ترین درجه برای جوانه زدن این گیاه 10 الی 12 درجه سانتی گراد و در مرحله ساقه روی و رشد سریع مناسب ترین دما 22-20 درجه سانتی گراد می باشد. دمای بالاتر در زمان گلدهی باعث ایجاد تنش رطوبتی ،عدم جذب مناسب غذایی و کاهش عملکرد می شود.
کلزا در هنگام رشد رویشی قادر است حرارت 40 درجه را به صورت محدودی تحمل کند. بروز سرمای شدید در مرحله روز ت برگ های پیر را از بین برده و طوقه ها معمولا سالم مانده و رشد مجدد توسط برگ های جوان یا از طریق مریستم های طوقه صورت می پذیرد.(ناصری1375 –والیاری وشکاری 1386 )
کلزا در انواع خاک ها می تواند رشد کند ولی در خاک های سنگین و با تلاقی ،خاک هایی که بعد از بارندگی به سختی سله می بندند محصول خوبی نمی دهد. اراضی دارای زهکشی مناسب ، خاک های رسی شنی هوموسی عمیق،تناسب بیش تری برای این زراعت دارند.
PH مناسب خاک در زراعت کلزا بین 2/6 الی 7 است. رشد آن در PH کم تر از 2/6 به خوبی صورت نمی گیرد.همچنین کلزا نسبت به شوری خاک مقاوم می باشد.
به طور کلی کشت کلزا در شرایط آبی و آبیاری بارانی در بسیاری از نقاط کشور مقدور بوده و این گیاه در صورت انجام مطالعات بیش تر می تواند جایگاه ویژه ای را بین دانه های روغنی و سایرمحصولات زراعی احراز نماید.میزان رطوبت برای جوانه زنی پایین بوده و حدود50% و گاهی تا70% نیز می رسد . برای گلدهی و ورود به دوره زایشی نیازمند شرایط روز بلند می باشد.(احمدی1380 )
در اصل خاص مناطق معتدله است .مطالعات آزمایشگاهی نشان داده است که دست کم 90% بذورکولیتوارهای کلزا در دمای 20 تا 25 درجه سانتی گراد جوانه می زنند.کلزا در تمام مرا حل رشد نسبتا مقاوم به سرما است اما در حالت روز ت تحمل آن بسیار زیاد است،در صورتی که در مرحله رویشی بالاتر از مرحله گلدهی و دانه بستن باشد، احتمالا کلزا بیش ترین عملکرد را خواهد داشت.دمای پایه برای کلزا 5 درجه سانتی گراد است.



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

دیدگاهتان را بنویسید